28η Οκτωβρίου: Η ιστορία του Κρητικού στρατιώτη που έδωσε την αφορμή για τη θρυλική ιαχή «Αέρα»

Ένας καβγάς ανάμεσα σε δύο Κρητικούς στρατιώτες, στα χιονισμένα βουνά του Σουλίου τον Δεκέμβριο του 1912, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ιδιαίτερης ιστορικής μαρτυρίας για την προέλευση της πολεμικής ιαχής «Αέρα». Πρωταγωνιστές του επεισοδίου ήταν ο υποδεκανέας Δημήτριος Κλαράκης από τις Στέρνες Ακρωτηρίου και ο Μανούσος Βλαζάκης από τους Μαχαιρούς Αποκορώνου, με τη μεταξύ τους συμπλοκή να συνδέεται, σύμφωνα με την αφήγηση, με τη διάδοση της φράσης στον ελληνικό στρατό, πολλά χρόνια πριν από την 28η Οκτωβρίου 1940.

Την ιστορία παρουσιάζει ο Στυλιανός Κων. Σταφυλαράκης, πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, σε άρθρο του στα Χανιώτικα Νέα, αξιοποιώντας παλαιότερες μαρτυρίες στρατιωτών που συμμετείχαν στις πολεμικές επιχειρήσεις.

Αφορμή για την ανάδειξη του περιστατικού αποτέλεσε το συνέδριο «Οι Στέρνες Ακρωτηρίου στο πέρασμα του χρόνου», που πραγματοποιήθηκε στις 3 και 4 Οκτωβρίου 2026.

Ο καβγάς για τα κάρβουνα που κατέληξε σε πολεμική ιαχή

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Αρχολέοντα, ο Δημήτριος Κλαράκης και ο Μανούσος Βλαζάκης ήρθαν σε αντιπαράθεση εξαιτίας μιας φωτιάς.

Ο Βλαζάκης κατηγόρησε τον Κλαράκη ότι είχε πάρει κάρβουνα από τη δική του ανθρακιά για να ανάψει τη δική του, με αποτέλεσμα η πρώτη να σβήσει.

Η λογομαχία εξελίχθηκε σε συμπλοκή, κατά την οποία ο Κλαράκης βρέθηκε στο έδαφος. Όταν ο αντίπαλός του απομακρύνθηκε, εκείνος σηκώθηκε και επιχείρησε να συνεχίσει τον καβγά.

Τότε οι στρατιώτες που παρακολουθούσαν άρχισαν να φωνάζουν:

«ΑΕΡΑ, θέλει ο καυγάς».

Η φράση, σύμφωνα με την αφήγηση, επαναλαμβανόταν στη συνέχεια από άνδρες του 5ου και του 6ου Λόχου, καθώς και του 111ου Τάγματος, κάθε φορά που συναντούσαν κάποιον από τους δύο πρωταγωνιστές.

Ο λοχαγός Κορτζάς είχε παρέμβει για να ηρεμήσει τους στρατιώτες, ωστόσο η ιαχή φέρεται να απέκτησε σταδιακά διαφορετική σημασία και να πέρασε στη στρατιωτική τους καθημερινότητα.

Η συγκεκριμένη μαρτυρία αποτελεί μία από τις εκδοχές για τη διάδοση του «Αέρα» και δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι η φράση πρωτοεμφανίστηκε στο συγκεκριμένο περιστατικό.

Από τα στιβανάδικα των Χανίων στα βουνά της Ηπείρου

Ο Αρχολέων συνδέει το επεισόδιο με μια παλαιότερη συνήθεια των τεχνιτών στα στιβανάδικα των Χανίων, στη σημερινή οδό Σκρύδλωφ.

Στον δρόμο αυτό συγκεντρώνονταν δεκάδες εργαστήρια κατασκευής κρητικών υποδημάτων, με τους τεχνίτες να σχολιάζουν συχνά περιστατικά της καθημερινότητας μέσα από πειράγματα, αυτοσχέδια στιχάκια και σκωπτικές φράσεις.

Χαρακτηριστική ήταν η ιστορία του μπάρμπα Μαθιού, του παπλωματά, ο οποίος, σύμφωνα με διαφορετικές αφηγήσεις, αφαίρεσε κρυφά το χαλινάρι από το γαϊδούρι ενός χωρικού που μετέφερε ξύλα και πήρε ο ίδιος τη θέση του ζώου.

Ο ανυποψίαστος χωρικός συνέχισε να περπατά, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι πίσω του ακολουθούσε ο παπλωματάς, προκαλώντας τα γέλια των καταστηματαρχών.

Το περιστατικό διασώθηκε σε περισσότερες από μία εκδοχές, ενώ ανάλογα πειράγματα γίνονταν και για τις ενδυματολογικές συνήθειες της εποχής ή για τους υποστηρικτές της δημοτικής γλώσσας, τους αποκαλούμενους «μαλλιαρούς».

Ο ιστορικός παραλληλισμός αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια αυθόρμητη φράση μπορούσε να επαναλαμβάνεται από μια ομάδα ανθρώπων και τελικά να αποκτά ευρύτερη διάδοση.

Το «Αέρα» στους Βαλκανικούς Πολέμους και το Αργυρόκαστρο

Η ιαχή εμφανίζεται και σε άλλες αφηγήσεις του Αρχολέοντα από τις επιχειρήσεις της περιόδου 1912-1914.

Σε ένα από τα περιστατικά που περιγράφει, κατά την παρουσία ελληνικών στρατευμάτων στο Αργυρόκαστρο, ο ίδιος ανέβηκε σε μιναρέ και προσποιήθηκε τον ιμάμη, χρησιμοποιώντας τις γκέτες του ως αυτοσχέδιο κάλυμμα κεφαλής.

Οι στρατιώτες που τον παρακολουθούσαν ξέσπασαν σε γέλια και χειροκροτήματα, φωνάζοντας μεταξύ άλλων «Αέρα».

Σύμφωνα με την αφήγηση, μάλιστα, του έκλεισαν την έξοδο, αφήνοντάς τον για περισσότερες από πέντε ώρες στον μιναρέ, μέσα στο κρύο.

Μία ακόμη αναφορά εντοπίζεται σε τραγούδια που καταγράφονται για την Κορυτσά τον Φεβρουάριο του 1914, την περίοδο των εξελίξεων στη Βόρεια Ήπειρο.

Σε ένα από αυτά, που παρουσιάζεται ως απάντηση γυναικών της περιοχής προς τους Κρητικούς στρατιώτες, αναφέρονται οι στίχοι:

«Άδικα πάν’ οι μάχες σας και οι φωνές ΑΕΡΑ».

Η καταγραφή αποτελεί πρόσθετη ένδειξη ότι η συγκεκριμένη πολεμική ιαχή χρησιμοποιούνταν ήδη πριν από τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο.

Η ιαχή «Αέρα» στη μάχη του Σκρα

Η χρήση της φράσης καταγράφεται και στο Μακεδονικό Μέτωπο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ιδιαίτερα στις επιχειρήσεις της περιοχής του Σκρα.

Στις συγκρούσεις του Απριλίου 1917, σύμφωνα με τη μαρτυρία που παρατίθεται στο ιστορικό άρθρο, Έλληνες στρατιώτες επιτέθηκαν σε βουλγαρικές θέσεις χρησιμοποιώντας ξιφολόγχες και χειροβομβίδες, ενώ η εξόρμησή τους συνοδευόταν από την ιαχή «Αέρα».

Η ίδια φράση ακούστηκε και στη μεγάλη μάχη του Σκρα, στις 17/30 Μαΐου 1918, στην οποία συμμετείχαν ελληνικές μεραρχίες και συμμαχικές δυνάμεις.

Στις επιχειρήσεις έλαβαν μέρος, μεταξύ άλλων, μονάδες της Μεραρχίας Κρήτης, με το 7ο Σύνταγμα Πεζικού και τμήμα του 8ου Συντάγματος να επιχειρούν σε οχυρωμένες θέσεις ανατολικά του Σκρα.

Οι βουλγαρικές δυνάμεις διέθεταν ισχυρές οχυρώσεις και πυροβολικό, ενώ την ελληνική επίθεση υποστήριξαν ελληνικές, γαλλικές και βρετανικές πυροβολαρχίες.

Η μαρτυρία για την εξόρμηση των Ελλήνων στρατιωτών

Σε περιγραφή της μάχης που αποδίδεται σε Γάλλο δημοσιογράφο, οι Έλληνες στρατιώτες εμφανίζονται να εγκαταλείπουν τα χαρακώματά τους στις 4:55 το πρωί, αφού προηγουμένως είχαν κάνει τον σταυρό τους.

Η εξόρμησή τους συνοδευόταν από τη φωνή «Αέρα», ενώ το συμμαχικό πυροβολικό υποστήριζε την προέλασή τους.

Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη περιγραφή, μέσα στα πρώτα δέκα λεπτά δόθηκε το σήμα για την κατάληψη ενός αντικειμενικού σκοπού και στη συνέχεια οι ελληνικές δυνάμεις κατέλαβαν διαδοχικά οχυρωμένες θέσεις.

Ο αριθμός των Βουλγάρων αιχμαλώτων, κατά την ίδια μαρτυρία, έφτασε τους 2.700, ενώ οι ελληνικές απώλειες αναφέρονται σε 700 νεκρούς και 1.400 τραυματίες.

Τη χρήση της ιαχής επιβεβαιώνει και η προσωπική αφήγηση του Τζεϊράνη, ο οποίος συμμετείχε στην επίθεση με το 7ο Σύνταγμα Κρητών.

Περιγράφοντας τις στιγμές πριν από την κατάληψη των βουλγαρικών θέσεων, αναφέρει:

«Αίφνης μια χιλιόστομος ιαχή ηκούσθη Α Α ε. ε. ε. ε. ε. ε. ε. ε. ρα».

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, οι ελληνικές δυνάμεις κατέλαβαν μέσα σε περίπου μία ώρα τις οχυρωμένες θέσεις που αποτελούσαν τους στόχους της επίθεσης.

Μια ιστορία που συνδέει την Κρήτη με το Έπος του 1940

Οι καταγραφές από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δείχνουν ότι η ιαχή «Αέρα», η οποία συνδέθηκε ιδιαίτερα με τις ελληνικές επιθέσεις στο αλβανικό μέτωπο το 1940-1941, είχε χρησιμοποιηθεί αρκετά χρόνια νωρίτερα.

Η αφήγηση για τον Δημήτριο Κλαράκη από τις Στέρνες Ακρωτηρίου και τον Μανούσο Βλαζάκη από τους Μαχαιρούς αποτελεί μία ιδιαίτερη εκδοχή για τον τρόπο με τον οποίο η φράση διαδόθηκε μεταξύ Κρητικών στρατιωτών.

Η ιστορική αναφορά του Στυλιανού Σταφυλαράκη συγκεντρώνει αυτές τις μαρτυρίες, συνδέοντας ένα περιστατικό της στρατιωτικής καθημερινότητας του 1912 με την πολεμική ιαχή που έμεινε γνωστή από το Έπος της 28ης Οκτωβρίου.

Πηγή: Στυλιανός Κων. Σταφυλαράκης, πτυχιούχος Ιστορίας και Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης – Χανιώτικα Νέα (haniotika-nea.gr).