28η Οκτωβρίου: Η συγκλονιστική ιστορία των γιατρών και νοσοκόμων που περιέθαλψαν 75.000 στρατιώτες

Πίσω από τις πολεμικές επιχειρήσεις του 1940-1941 εξελισσόταν μια δεύτερη, εξίσου απαιτητική μάχη: Η προσπάθεια για τη διάσωση και περίθαλψη χιλιάδων Ελλήνων στρατιωτών. Μέσα σε έξι μήνες πολέμου, οι υγειονομικές υπηρεσίες διακόμισαν περίπου 75.000 τραυματίες, παγόπληκτους και ασθενείς, αντιμετωπίζοντας τις εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες, το δύσβατο ορεινό έδαφος και τους συνεχείς αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Γιατροί, νοσοκόμοι και εθελόντριες εργάστηκαν με περιορισμένα μέσα, ενώ σχολεία, επιβατηγά πλοία και άλλες εγκαταστάσεις μετατράπηκαν σε νοσοκομεία.

Η οργάνωση αυτής της υγειονομικής υποστήριξης είχε αρχίσει πριν από την 28η Οκτωβρίου 1940, στο πλαίσιο της ανασυγκρότησης των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων.

Η προετοιμασία πριν από την 28η Οκτωβρίου

Την περίοδο 1936-1940, η Ελλάδα προχώρησε σε αναδιοργάνωση του στρατεύματός της, επιχειρώντας να αντιμετωπίσει τις ελλείψεις σε προσωπικό, εξοπλισμό και χρηματοδότηση.

Με τον Ιωάννη Μεταξά να αναλαμβάνει τον έλεγχο του στρατού το 1936, οι στρατιωτικές δαπάνες αυξήθηκαν σημαντικά, με στόχο τον επανεξοπλισμό και την προετοιμασία για πιθανή πολεμική σύγκρουση.

Μετά την ιταλική κατάληψη της Αλβανίας το 1939, ο σχεδιασμός απέκτησε την τελική του μορφή με το «Σχέδιο επιστρατεύσεως 1939β».

Σε συνδυασμό με τον Αναγκαστικό Νόμο 2005/1939, προβλέπονταν μέτρα για τη συγκρότηση στρατιωτικών νοσοκομείων, την εξασφάλιση φαρμακευτικού υλικού, τη στελέχωση υγειονομικών μονάδων και την οργάνωση της μεταφοράς τραυματιών.

Τα σχολεία που μετατράπηκαν σε στρατιωτικά νοσοκομεία

Με την έναρξη του πολέμου και την επιστράτευση, οι υφιστάμενες νοσηλευτικές εγκαταστάσεις δεν επαρκούσαν για τις ανάγκες του στρατεύματος.

Έτσι, δημιουργήθηκαν πρόσθετες μονάδες περίθαλψης σε κτίρια που μέχρι τότε εξυπηρετούσαν διαφορετικούς σκοπούς.

Μεταξύ των εγκαταστάσεων που χρησιμοποιήθηκαν ως νοσοκομεία περιλαμβάνονταν:

• Το Αρσάκειο.
• Το Κολλέγιο Ψυχικού.
• Το Λεόντειο Λύκειο Πατησίων.
• Το Μαράσλειο Διδασκαλείο.

Στρατιωτικά νοσοκομεία αναπτύχθηκαν επίσης σε Θεσσαλονίκη, Βέροια, Ιωάννινα, Κοζάνη, Καστοριά, Αγρίνιο, Κιλκίς, Άρτα και Αλεξανδρούπολη, καθώς και σε άλλες περιοχές.

Η στελέχωσή τους στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό σε εφέδρους αξιωματικούς Υγειονομικού, ενώ οι λιγοστοί μόνιμοι αξιωματικοί αναλάμβαναν κυρίως διοικητικά καθήκοντα.

Ανάλογες ελλείψεις υπήρχαν και στο νοσηλευτικό προσωπικό, καθώς πολλοί από τους εφέδρους που επιστρατεύθηκαν δεν είχαν προηγούμενη εκπαίδευση στα καθήκοντα του νοσοκόμου.

Οι 2.800 γυναίκες του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού

Καθοριστική ήταν η συμβολή του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, ο οποίος συμμετείχε στη νοσηλεία τραυματιών, στη λειτουργία σταθμών πρώτων βοηθειών και στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας.

Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία, διέθεσε περίπου 2.800 διπλωματούχες νοσοκόμες και εθελόντριες αδελφές, καθώς και 120 γυναίκες οικονόμους.

Στον εξοπλισμό και τις νοσηλευτικές εγκαταστάσεις που προσέφερε περιλαμβάνονταν δύο χειρουργικές μονάδες των 350 κλινών, νοσοκομείο εκστρατείας 400 κλινών και νοσοκομείο διακομιδής 250 κλινών.

Παράλληλα, αξιοποιήθηκαν το τμήμα του Ερυθρού Σταυρού στη Θεσσαλονίκη και το νοσοκομείο του στην Αθήνα.

Η δράση του δεν περιορίστηκε στις ιατρικές υπηρεσίες, καθώς οργανώθηκαν επίσης συσσίτια και διανομές κουβερτών και ρουχισμού.

Η μάχη με το κρύο και οι 23.000 παγόπληκτοι

Οι συνθήκες στο μέτωπο δημιουργούσαν τεράστιες δυσκολίες για την περίθαλψη των στρατιωτών.

Το ορεινό έδαφος, οι ανεπαρκείς δρόμοι, το χιόνι και οι χαμηλές θερμοκρασίες καθυστερούσαν τη μεταφορά τραυματιών, ενώ οι ιταλικές αεροπορικές επιδρομές αποτελούσαν πρόσθετο κίνδυνο.

Στην έκθεση του διευθυντή της Υγειονομικής Υπηρεσίας του Τμήματος Στρατιάς Ηπείρου καταγραφόταν χαρακτηριστικά:

«…Η φύσις του εδάφους και η τακτική του πολέμου ιδίως με τας αεροπορικός επιδρομάς, ως και αι εκτάσεις των τομέων εκάστης μεραρχίας εκώλυον την ταχείαν και έγκαιρον ιατρικήν περίθαλψιν των τραυματιών και ασθενών…».

Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αναπτύχθηκαν ορεινά χειρουργεία, νοσηλευτικοί σχηματισμοί εκστρατείας και ειδικά σώματα διακομιδής.

Πολλές μεταφορές πραγματοποιούνταν τη νύχτα, ώστε να περιορίζεται η έκθεση στις αεροπορικές επιθέσεις, παρότι οι νυχτερινές διαδρομές επιβάρυναν τόσο τους ασθενείς όσο και το προσωπικό.

Στην αντιμετώπιση του ψύχους συνέβαλαν επίσης οι μάλλινοι επίδεσμοι και οι κάλτσες που έπλεκαν και έστελναν στο μέτωπο χιλιάδες Ελληνίδες.

Η έκθεση της Διεύθυνσης Υγειονομικής Υπηρεσίας του Γενικού Στρατηγείου αποτυπώνει το μέγεθος των αναγκών:

«…Καθ’ όλον το εξάμηνον διάστημα του πολέμου διεκομίσθησαν εβδομήντα πέντε χιλιάδες (75.000) περίπου τραυματίαι, παγόπληκτοι και ασθενείς…».

Από αυτούς:

• 32.000 ήταν τραυματίες.
• 23.000 ήταν παγόπληκτοι.
• 20.000 ήταν ασθενείς.

Τα πλωτά νοσοκομεία και οι βομβαρδισμοί

Στην υγειονομική υποστήριξη συμμετείχε και το Πολεμικό Ναυτικό, διαθέτοντας πλοία για τη νοσηλεία και τη μεταφορά τραυματιών.

Το εκπαιδευτικό πλοίο «Άρης» μετατράπηκε σε πλωτό νοσοκομείο, με 110 κλίνες και τρία δωμάτια για αξιωματικούς.

Αντίστοιχα, το «Αττική», χωρητικότητας 2.561 τόνων, διέθετε 362 κλίνες.

Ως πλωτά νοσοκομεία χρησιμοποιήθηκαν ακόμη τα επιβατηγά «Άνδρος», «Αρντένα», «Αλμπέρτα», «Πύλαρος», «Τήνος», «Εσπέρος», «Πολικός» και «Μοσχάνθη».

Τα πλοία «Αττική» και «Εσπέρος» βυθίστηκαν στη διάρκεια του πολέμου, έπειτα από επιθέσεις γερμανικών βομβαρδιστικών αεροσκαφών.

Βομβαρδισμούς δέχθηκαν επίσης νοσηλευτικές εγκαταστάσεις στην Κοσίνα, στο Κόουτς, στους Αγίους Σαράντα και στα Ιωάννινα, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου υπήρχε εμφανής η σημαία του Ερυθρού Σταυρού.

Οι απώλειες του πολέμου και η προσφορά του Υγειονομικού

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στη σχετική ιστορική μελέτη, οι απώλειες του ελληνικού στρατού κατά τον πόλεμο ανήλθαν σε 13.325 νεκρούς, 62.663 τραυματίες και 1.278 αγνοουμένους.

Το Υγειονομικό Σώμα υπέστη επίσης σημαντικές απώλειες, οι οποίες, σύμφωνα με την ίδια πηγή, κατατάσσονταν αμέσως μετά από εκείνες του Πεζικού.

Η οργάνωση της περίθαλψης, οι μεταφορές μέσα στα χιονισμένα βουνά και η λειτουργία νοσοκομείων υπό συνθήκες πολέμου αποτελούν μέρος της ιστορίας της 28ης Οκτωβρίου 1940, πέρα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στο μέτωπο.

Πηγή: Στοιχεία από τη διδακτορική διατριβή του στρατιωτικού ιατρού Κωνσταντίνου Γεωργίου.