28η Οκτωβρίου: Πώς έμαθε το Ηράκλειο για το «Όχι» – Οι συλλήψεις και η επιστράτευση

Από το ραδιόφωνο πληροφορήθηκαν οι κάτοικοι του Ηρακλείου την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου στις 28 Οκτωβρίου 1940, την ώρα που οι δημόσιες υπηρεσίες ενημερώνονταν μέσω τηλεγράφου. Η είδηση βρήκε την Κρήτη ήδη σε κατάσταση προετοιμασίας, καθώς οι ιταλικές προκλήσεις των προηγούμενων μηνών είχαν ενισχύσει την ανησυχία για επικείμενη πολεμική σύγκρουση.

Τις συνθήκες που επικρατούσαν στο νησί εκείνη την περίοδο είχαν περιγράψει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, το 2020, ο ιστορικός και επιστημονικός συνεργάτης του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης, Κωστής Μαμαλάκης, και ο επιμελητής των Ιστορικών Συλλογών του Μουσείου, Αγησίλαος Καλουτσάκης.

Οι μαρτυρίες τους φωτίζουν γεγονότα που προηγήθηκαν της επιστράτευσης, αλλά και λιγότερο γνωστές πλευρές της καθημερινότητας στην Κρήτη κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Οι ιταλικές προκλήσεις πριν από την 28η Οκτωβρίου

Το πολεμικό κλίμα είχε αρχίσει να διαμορφώνεται αρκετούς μήνες πριν από την επίσημη έναρξη των εχθροπραξιών.

Η βύθιση του καταδρομικού «Έλλη» στις 15 Αυγούστου 1940 από ιταλικό υποβρύχιο αποτέλεσε ένα από τα σοβαρότερα επεισόδια της περιόδου.

Σύμφωνα με τον Κωστή Μαμαλάκη, είχαν προηγηθεί επίσης πτήσεις ιταλικών αεροσκαφών πάνω από την Κρήτη, σποραδικοί βομβαρδισμοί και περιστατικά αναγκαστικών προσγειώσεων.

Δύο τέτοιες προσγειώσεις καταγράφηκαν σε αμμώδεις περιοχές του Ηρακλείου και της Μεσαράς. Οι πιλότοι συνελήφθησαν, ενώ τα αεροσκάφη αποσυναρμολογήθηκαν και μεταφέρθηκαν στην Αθήνα για να εξεταστούν τα μηχανικά και πολεμικά τους συστήματα.

Στο μεταξύ, οι κάτοικοι προετοιμάζονταν για το ενδεχόμενο πολέμου, κατασκευάζοντας ορύγματα και τοποθετώντας προστατευτικές ταινίες στα τζάμια των κατοικιών.

Ο Αγησίλαος Καλουτσάκης είχε επισημάνει ότι, σύμφωνα με τις δημοσιευμένες μαρτυρίες, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού θεωρούσαν πλέον πιθανή την εμπλοκή της Ελλάδας στον πόλεμο που είχε ήδη εξαπλωθεί στην Ευρώπη.

Η επιστράτευση και οι επιτάξεις στην Κρήτη

Με την κήρυξη του πολέμου, η κινητοποίηση δεν περιορίστηκε στους άνδρες που κλήθηκαν να υπηρετήσουν στον στρατό.

Οι αρχές προχώρησαν επίσης σε επιτάξεις αλόγων, μουλαριών και αυτοκινήτων, τα οποία ήταν απαραίτητα για τις στρατιωτικές μεταφορές.

Παράλληλα, σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, πραγματοποιήθηκαν συλλήψεις κατοίκων ιταλικής καταγωγής, καθώς και προσώπων που θεωρούνταν φίλα προσκείμενα προς την Ιταλία, για λόγους ασφαλείας.

Στο Ηράκλειο, οι συλληφθέντες κρατήθηκαν στο Μέγαρο Φυτάκη.

Ο Αγησίλαος Καλουτσάκης είχε εξηγήσει ότι στην Κρήτη υπήρχε μια μικρή καθολική κοινότητα, ορισμένα μέλη της οποίας διατηρούσαν οικογενειακούς, οικονομικούς και κοινωνικούς δεσμούς με την Ιταλία.

Όπως ανέφερε, οι συλλήψεις συνδέονταν με τον φόβο των αρχών για πιθανή κατασκοπευτική δράση ή δημιουργία «πέμπτης φάλαγγας». Οι άνθρωποι αυτοί παρέμειναν υπό κράτηση κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Οι Ιταλοί αιχμάλωτοι που εργάζονταν στα χωράφια

Μια λιγότερο γνωστή πτυχή της περιόδου αφορά τη μεταφορά Ιταλών αιχμαλώτων πολέμου στην Κρήτη.

Καθώς οι ελληνικές δυνάμεις συνέλαβαν σημαντικό αριθμό Ιταλών στρατιωτών στο μέτωπο, μέρος των αιχμαλώτων μεταφέρθηκε από τα μεγάλα στρατόπεδα της Αθήνας σε άλλες περιοχές της χώρας.

Στην Κρήτη εγκαταστάθηκαν κυρίως σε αγροτικές περιοχές και, σε μικρότερο βαθμό, κοντά σε αστικά κέντρα, όπου χρησιμοποιήθηκαν ως εργατικό δυναμικό.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της παλαιάς Μονής Παναγίας Γκουβερνιώτισσας, η οποία, σύμφωνα με τον Αγησίλαο Καλουτσάκη, χρησιμοποιήθηκε ως χώρος κράτησης Ιταλών αιχμαλώτων.

Κάτοικοι από γειτονικά χωριά πήγαιναν καθημερινά στο μοναστήρι, παραλάμβαναν αιχμαλώτους με δική τους ευθύνη και τους απασχολούσαν στις γεωργικές εργασίες.

Γιατί η 5η Μεραρχία Κρητών δεν έφυγε αμέσως για το μέτωπο

Παρότι η γενική επιστράτευση άρχισε στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο κύριος όγκος της 5ης Μεραρχίας Κρητών παρέμεινε αρχικά στο νησί.

Μεμονωμένοι στρατιώτες και κυρίως αξιωματικοί συγκεκριμένων ειδικοτήτων μετακινήθηκαν νωρίτερα, ωστόσο οι περισσότεροι Κρητικοί επίστρατοι αναχώρησαν προς τα τέλη του 1940.

Σύμφωνα με τους δύο ιστορικούς, η σταδιακή μετακίνηση των μονάδων συνδεόταν τόσο με τον σχεδιασμό της επιστράτευσης όσο και με την ανάγκη διατήρησης στρατιωτικών δυνάμεων στην Κρήτη.

Ο Αγησίλαος Καλουτσάκης είχε αναφέρει ως πιθανό παράγοντα τον φόβο ιταλικής απόβασης στο νησί, καθώς η Ιταλία κατείχε τότε τα Δωδεκάνησα και διέθετε στρατιωτικές δυνάμεις στην περιοχή.

Η κατάσταση μεταβλήθηκε τις τελευταίες εβδομάδες του 1940, όταν βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις έφτασαν στην Κρήτη και ανέλαβαν την άμυνά της.

Έτσι κατέστη δυνατή η αναχώρηση της Μεραρχίας για την ηπειρωτική Ελλάδα και στη συνέχεια για το αλβανικό μέτωπο.

Περισσότεροι από 15.000 Κρητικοί στις πολεμικές επιχειρήσεις

Η 5η Μεραρχία Κρητών, με δύναμη που σύμφωνα με τις συγκεκριμένες ιστορικές αναφορές ξεπερνούσε τους 15.000 επιστράτους, συμμετείχε σε ιδιαίτερα απαιτητικές επιχειρήσεις.

Οι μονάδες της τοποθετήθηκαν σε στρατηγικά σημεία του μετώπου, μεταξύ των οποίων οι περιοχές της Κλεισούρας και της Τρεμπεσίνας.

Εκεί διεξήχθησαν σκληρές μάχες, με σημαντικές απώλειες για τους Κρητικούς στρατιώτες.

Η συμμετοχή της Μεραρχίας αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της πολεμικής παρουσίας της Κρήτης κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ, ιστορικό ρεπορτάζ του 2020 με δηλώσεις του Κωστή Μαμαλάκη και του Αγησίλαου Καλουτσάκη από το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.