28η Οκτωβρίου: Ο Οδυσσέας Ελύτης στο Αλβανικό Μέτωπο – Ο βαρύς τύφος και οι 40 ημέρες στο νοσοκομείο

Ο Οδυσσέας Ελύτης βρέθηκε στην πρώτη γραμμή του ελληνοϊταλικού πολέμου το 1940, υπηρετώντας ως ανθυπολοχαγός, και κινδύνευσε να χάσει τη ζωή του από βαρύ τύφο. Η περιπέτειά του στο Αλβανικό Μέτωπο, η πολυήμερη νοσηλεία του στα Ιωάννινα και οι εικόνες των μαχών αποτέλεσαν αργότερα υλικό για μία από τις σημαντικότερες ποιητικές συνθέσεις του, το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας».

Στις 3 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, επισκέφθηκε τον πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά, προκειμένου να του επιδώσει το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης.

Η Ρώμη απαιτούσε να αποκτήσει τον έλεγχο στρατηγικών σημείων του ελληνικού εδάφους, επικαλούμενη τις στρατιωτικές ανάγκες της κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Μεταξάς απέρριψε την απαίτηση, απαντώντας στα γαλλικά: «Alors, c’est la guerre», δηλαδή «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο».

Λίγες ώρες αργότερα άρχισε η ιταλική επίθεση και η Ελλάδα εισήλθε στον πόλεμο.

Ο Ελύτης στο μέτωπο και η μάχη με τον τύφο

Ανάμεσα στους Έλληνες που συμμετείχαν στις επιχειρήσεις βρισκόταν και ο Οδυσσέας Ελύτης, ο οποίος υπηρετούσε στο μέτωπο με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού.

Οι συνθήκες διαβίωσης ήταν ιδιαίτερα δύσκολες, με τους στρατιώτες να αντιμετωπίζουν το κρύο, τις κακουχίες και την έλλειψη ασφαλούς πόσιμου νερού.

Ο ποιητής προσβλήθηκε από βαρύ τύφο, τον οποίο αργότερα συνέδεσε με την κατανάλωση μολυσμένου νερού.

Σε συνέντευξή του στο φοιτητικό περιοδικό «Πανσπουδαστική» το 1962, περιέγραψε όσα είχε ζήσει:

«Στο μέτωπο αρρώστησα από βαρύτατο τύφο. Τα νερά που πίναμε όπου βρίσκαμε, ανάμεσα στα πτώματα των μουλαριών, ήταν μολυσμένα».

Χωρίς να γνωρίζει ακόμη από τι έπασχε, χρειάστηκε να διανύσει μια εξαιρετικά δύσκολη διαδρομή μέχρι να μπορέσει να μεταφερθεί σε νοσοκομείο.

«Χρειάστηκε να κάνω τρία μερόνυχτα με τα πόδια και με το ζώο για να βρεθώ σε βατό δρόμο και να διακομισθώ στο νοσοκομείο των Ιωαννίνων».

«Με είχαν αποφασίσει, αλλά εγώ δεν είχα αποφασίσει τον εαυτό μου»

Η κατάσταση της υγείας του ήταν ιδιαίτερα σοβαρή.

Ο Ελύτης παρέμεινε στο νοσοκομείο των Ιωαννίνων για 40 ημέρες, με πολύ υψηλό πυρετό.

Όπως είχε αναφέρει στην ίδια συνέντευξη:

«Έμεινα εκεί σαράντα μέρες με σαράντα πυρετό, ακίνητος, με πάγο στην κοιλιά. Με είχαν αποφασίσει, αλλά εγώ δεν είχα αποφασίσει τον εαυτό μου».

Ο ποιητής κατάφερε τελικά να αναρρώσει και πήρε εξιτήριο τον Απρίλιο του 1941, σε ηλικία περίπου 30 ετών.

Το ποίημα που γεννήθηκε από την εμπειρία του πολέμου

Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1945, ο Ελύτης δημοσίευσε στο περιοδικό «Τετράδιο» την ποιητική σύνθεση «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας».

Το έργο συνδυάζει την πολεμική εμπειρία με τη μνήμη των στρατιωτών που σκοτώθηκαν στο μέτωπο.

Κεντρική μορφή είναι ένας νεαρός ανθυπολοχαγός που οδηγεί τους άνδρες του στη μάχη και χάνει τη ζωή του.

Μέσα από τον θάνατό του, ο ποιητής αποτυπώνει τόσο την απώλεια μιας ολόκληρης γενιάς νέων ανθρώπων όσο και τη σημασία του αγώνα για την ελευθερία.

Από την ομορφιά της φύσης στην καταστροφή του πολέμου

Στις πρώτες ενότητες της σύνθεσης, ο Ελύτης παρουσιάζει έναν κόσμο γεμάτο φως, ζωή και φυσική ομορφιά.

Σταδιακά, όμως, η εικόνα αλλάζει. Ο χειμώνας, το σκοτάδι και οι απειλητικές μορφές της φύσης προαναγγέλλουν την πολεμική σύγκρουση.

Η αλλαγή αυτή συνοδεύει την πορεία των στρατιωτών προς τη μάχη, ενώ η απώλεια του ανθυπολοχαγού μετατρέπει το έργο σε θρήνο για όσους δεν επέστρεψαν.

Ο θάνατος του πρωταγωνιστή δεν παρουσιάζεται μόνο ως προσωπική τραγωδία. Συνδέεται με τη συλλογική μνήμη των πεσόντων και με τον τρόπο που ο αγώνας τους εξακολουθεί να υπάρχει μέσα από τις επόμενες γενιές.

Η ελευθερία στο επίκεντρο του έργου

Στο τελευταίο μέρος του ποιήματος, το πένθος συνυπάρχει με την προσδοκία μιας νέας αρχής.

Η ελευθερία αναδεικνύεται σε κεντρικό στοιχείο της σύνθεσης, ενώ η μνήμη των νεκρών αποκτά διαχρονική διάσταση.

Το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο» σηματοδοτεί παράλληλα μια σημαντική εξέλιξη στην ποιητική γραφή του Ελύτη.

Η υπερρεαλιστική εικονοποιία και η ιδιαίτερη σχέση του με τη φύση συνδυάζονται πλέον με ιστορικά γεγονότα, τον πόλεμο, τον θάνατο και τη συλλογική εμπειρία.

Η προσωπική του συμμετοχή στο Έπος του 1940 και η περιπέτεια της υγείας του αποτέλεσαν μέρος αυτής της μεταβολής, που αποτυπώθηκε στο έργο του μετά την επιστροφή από το μέτωπο.