Ανάλυση BBC: Η επίθεση στο Ιράν ήταν μια ευκαιρία που ΗΠΑ – Ισραήλ δεν μπορούσαν να μην εκμεταλλευτούν

Η έναρξη ευρείας κλίμακας στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά του Ιράν σήμερα, σηματοδοτεί μια νέα, ιδιαίτερα ασταθή φάση για τη Μέση Ανατολή και το ήδη εύθραυστο διεθνές περιβάλλον ασφαλείας.

Η συντονισμένη δράση ΗΠΑ και Ισραήλ δεν προέκυψε αιφνιδιαστικά· αντίθετα, αποτέλεσε το αποκορύφωμα εβδομάδων στρατηγικής προετοιμασίας, όπως παραδέχθηκαν στη συνέχεια Αμερικανοί και Ισραηλινοί αξιωματούχοι.

Το Τελ Αβίβ παρουσίασε την επιχείρηση με την ονομασία «Βρυχηθμός του Λιονταριού» ως «προληπτικό» πλήγμα. Ωστόσο, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, η απόφαση για πολεμική εμπλοκή είχε ληφθεί με πολιτικά κριτήρια και με σαφή εκτίμηση ότι το ισλαμικό καθεστώς της Τεχεράνης βρίσκεται σε φάση αδυναμίας. Στην Ουάσινγκτον και στο Ισραήλ εκτιμήθηκε ότι η ιρανική ηγεσία δοκιμάζεται από βαθιά οικονομική κρίση, από το κόστος της σκληρής καταστολής διαδηλώσεων στις αρχές του έτους, αλλά και από τις απώλειες που υπέστη στον 12ήμερο πόλεμο του Ιουνίου 2025, από τον οποίο οι ένοπλες δυνάμεις της δεν έχουν ακόμη ανακάμψει πλήρως.

Σε δημόσιες τοποθετήσεις τους, τόσο ο Ντόναλντ Τραμπ όσο και ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου υπογράμμισαν ότι θεωρούν το Ιράν απειλή για την ασφάλεια των χωρών τους, με τον Αμερικανό πρόεδρο να κάνει λόγο για «παγκόσμιο κίνδυνο». Ο Τραμπ δήλωσε στην Washington Post, μετά την έναρξη των επιχειρήσεων, ότι επιδιώκει την ειρήνη, αφήνοντας παράλληλα να εννοηθεί πως στόχος του είναι η «απελευθέρωση» της Ισλαμικής Δημοκρατίας από το υπάρχον καθεστώς.

Η στρατιωτική κινητοποίηση των ΗΠΑ εντάθηκε σταδιακά. Αν και τον Ιανουάριο μεγάλο μέρος του αμερικανικού ναυτικού ήταν απασχολημένο με τη σύλληψη του ηγέτη της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, γεγονός που περιόριζε τις διαθέσιμες επιλογές, ακολούθησε η αποστολή δύο αεροπλανοφόρων στην περιοχή. Σύμφωνα με αναλυτές, πρόκειται για τη μεγαλύτερη συγκέντρωση αεροναυτικής ισχύος από την εισβολή στο Ιράκ το 2003.

Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει επανειλημμένα επικαλεστεί τον κίνδυνο από τις πυρηνικές φιλοδοξίες της Τεχεράνης, παρά το γεγονός ότι μετά τον πόλεμο του περασμένου καλοκαιριού είχε δηλώσει πως το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα είχε «εξαφανιστεί». Από την πλευρά του, το Ιράν απορρίπτει κατηγορηματικά ότι επιδιώκει την απόκτηση πυρηνικών όπλων. Παρά ταύτα, έχει προχωρήσει σε εμπλουτισμό ουρανίου σε επίπεδα που δεν δικαιολογούνται από ένα καθαρά ειρηνικό πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας, γεγονός που τροφοδοτεί υποψίες ότι επιθυμεί να διατηρήσει τουλάχιστον την τεχνική δυνατότητα κατασκευής βόμβας. Μέχρι στιγμής, ΗΠΑ και Ισραήλ δεν έχουν δημοσιοποιήσει αποδείξεις ότι επίκειται άμεση παραγωγή πυρηνικού όπλου.

Για τον Νετανιάχου, το Ιράν αποτελεί εδώ και δεκαετίες τον υπ’ αριθμόν ένα αντίπαλο του Ισραήλ. Η τρέχουσα συγκυρία εκλαμβάνεται ως ευκαιρία για σοβαρό πλήγμα στη στρατιωτική και πολιτική δομή της Τεχεράνης. Παράλληλα, η εσωτερική πολιτική διάσταση δεν περνά απαρατήρητη: ενόψει εκλογών, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός έχει στο παρελθόν ενισχύσει τη θέση του σε περιόδους ένοπλων συγκρούσεων, όπως στις αναμετρήσεις με τη Χαμάς και τη Χεζμπολάχ.

Αναλυτές επισημαίνουν, ωστόσο, ότι η στρατιωτική ισχύς από αέρος δεν έχει ιστορικά οδηγήσει από μόνη της σε αλλαγή καθεστώτος. Το 2003, ο Σαντάμ Χουσεΐν ανατράπηκε μέσω χερσαίας εισβολής υπό αμερικανική ηγεσία, ενώ το 2011 ο Μουαμάρ Καντάφι κατέρρευσε έπειτα από συνδυασμό εξέγερσης ανταρτών και αεροπορικής στήριξης από το ΝΑΤΟ και αραβικές χώρες. Και στις δύο περιπτώσεις, το αποτέλεσμα ήταν παρατεταμένη αστάθεια, εμφύλιες συγκρούσεις και χιλιάδες θύματα. Η Λιβύη παραμένει μέχρι σήμερα αποτυχημένο κράτος, ενώ το Ιράκ εξακολουθεί να βιώνει τις συνέπειες της αιματηρής περιόδου που ακολούθησε την εισβολή.

Στο ιρανικό πλαίσιο, η κατάσταση είναι ακόμη πιο σύνθετη. Το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας, με σχεδόν πέντε δεκαετίες ζωής, στηρίζεται σε ένα πλέγμα ιδεολογίας, θεσμών, πελατειακών σχέσεων και, όταν απαιτείται, βίαιης καταστολής. Τον περασμένο Ιανουάριο απέδειξε ότι είναι διατεθειμένο να χρησιμοποιήσει θανατηφόρα βία κατά διαδηλωτών, με τις δυνάμεις ασφαλείας να εκτελούν εντολές για πυρά εναντίον πολιτών που ζητούσαν ελευθερίες.

Στο στόχαστρο φέρεται να βρίσκεται και ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Το Ισραήλ θεωρεί ένα τέτοιο σενάριο εφικτό, επικαλούμενο τις επιχειρήσεις των τελευταίων δύο ετών που οδήγησαν στη δολοφονία ηγετικών στελεχών της Χαμάς στη Γάζα και της Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Ωστόσο, σε αντίθεση με τις οργανώσεις αυτές, το ιρανικό καθεστώς διοικεί ένα κρατικό μόρφωμα με θεσμική συνέχεια. Ακόμη και σε περίπτωση εξόντωσης του ανώτατου ηγέτη, θεωρείται πιθανό ότι θα αναδεικνυόταν διάδοχος, πιθανότατα κληρικός με τη στήριξη του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), που λειτουργεί παράλληλα με τις συμβατικές ένοπλες δυνάμεις και έχει ως αποστολή την προάσπιση του καθεστώτος από εσωτερικές και εξωτερικές απειλές.

Ο Τραμπ φέρεται να πρότεινε ασυλία στους Φρουρούς της Επανάστασης σε περίπτωση παράδοσης των όπλων τους, όμως εκτιμάται ότι μια τέτοια πρόταση δύσκολα θα βρει ανταπόκριση, δεδομένου ότι η έννοια του «μαρτυρικού» θανάτου αποτελεί στοιχείο της ιδεολογίας της Ισλαμικής Δημοκρατίας και του σιιτικού Ισλάμ.

Στην Τεχεράνη, οι εξελίξεις θεωρούνταν εδώ και καιρό αναπόφευκτες. Καθώς οι διαπραγματεύσεις δεν απέδιδαν και η αμερικανική στρατιωτική παρουσία ενισχυόταν, η ιρανική ηγεσία προετοιμαζόταν για το ενδεχόμενο σύγκρουσης. Από την άλλη πλευρά, ΗΠΑ και Ισραήλ έκριναν ότι η συγκυρία ήταν κατάλληλη για δράση.

Η σημερινή ανάφλεξη δεν περιορίζεται σε διμερές επίπεδο. Εντείνει μια ήδη τεταμένη γεωπολιτική εξίσωση και αυξάνει τον κίνδυνο γενικευμένης αποσταθεροποίησης σε μια περιοχή που παραμένει κομβική για την παγκόσμια ασφάλεια και οικονομία.