Έντεκα ημέρες μετά την 28η Οκτωβρίου, ο Ιωάννης Μεταξάς περιέγραψε τη συνάντησή του με τον Γκράτσι. Η μαρτυρία του διαφέρει σε κρίσιμα σημεία από εκείνη του Ιταλού πρέσβη
Μία συνέντευξη του Ιωάννη Μεταξά, που δημοσιεύθηκε μόλις 11 ημέρες μετά την 28η Οκτωβρίου 1940, παρουσιάζει μια διαφορετική εικόνα της ιστορικής συνάντησής του με τον Ιταλό πρέσβη Εμανουέλε Γκράτσι. Ο τότε πρωθυπουργός περιέγραψε λεπτομερώς την επίδοση του τελεσιγράφου, την άρνησή του να αποδεχθεί τις ιταλικές απαιτήσεις και τις ενέργειες που ακολούθησαν για την κινητοποίηση του ελληνικού κρατικού μηχανισμού.
Το ιστορικό ντοκουμέντο παρουσιάζει ο ιστορικός Ιωάννης Δασκαρόλης, διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου, σε άρθρο του στην «Καθημερινή» το 2025.
Η συνέντευξη είχε δημοσιευθεί στο πρωτοσέλιδο της εφημερίδας στις 9 Νοεμβρίου 1940, με υπογραφή «Β.», υπό τον τίτλο «Μια ιστορική στιγμή: 28η Οκτωβρίου, ώρα 3η π.μ. Συνομιλία με τον Πρόεδρο της Κυβερνήσεως κ. Ι. Μεταξάν».
Η νύχτα πριν από το ιταλικό τελεσίγραφο
Σύμφωνα με όσα αφηγήθηκε ο Μεταξάς, η ελληνική κυβέρνηση γνώριζε ήδη από τις 27 Οκτωβρίου 1940 ότι ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις πραγματοποιούσαν επιθετικές κινήσεις κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα.
Το ενδεχόμενο επίθεσης θεωρούνταν πιθανό ακόμη και μέσα στη νύχτα.
Ωστόσο, η απουσία επικοινωνίας από την ιταλική πρεσβεία είχε δημιουργήσει στον πρωθυπουργό την ελπίδα ότι οι εξελίξεις ενδεχομένως θα καθυστερούσαν.
Όπως ανέφερε, αποσύρθηκε για ύπνο στις 11:30 το βράδυ.
Λίγες ώρες αργότερα, στις 3 τα ξημερώματα, τον ξύπνησαν για να του ανακοινώσουν ότι είχε φτάσει στην κατοικία του ένας ξένος πρέσβης.
Αρχικά ενημερώθηκε, λανθασμένα, ότι επρόκειτο για τον πρέσβη της Γαλλίας.
Όταν άνοιξε την εξωτερική πόρτα, αντίκρισε τον Εμανουέλε Γκράτσι, πρέσβη της Ιταλίας.
Η απάντηση του Μεταξά στο τελεσίγραφο
Οι δύο άνδρες κατευθύνθηκαν στο σαλόνι, όπου ο Γκράτσι παρέδωσε το ιταλικό τελεσίγραφο.
Ο Μεταξάς, σύμφωνα με τη δική του περιγραφή, διάβασε προσεκτικά το έγγραφο και στη συνέχεια σηκώθηκε όρθιος.
«Κύριε πρέσβη, το περιεχόμενο του τελεσιγράφου και ο τρόπος κατά τον οποίο μου επεδόθη ισοδυναμεί με κήρυξη πολέμου», δήλωσε.
Η αναφορά του δεν αφορούσε μόνο τις απαιτήσεις της Ιταλίας, αλλά και τον τρόπο επίδοσής τους, καθώς η ελληνική πλευρά είχε ελάχιστο χρόνο στη διάθεσή της.
Ο Ιταλός διπλωμάτης επιχείρησε να συνεχίσει τη συζήτηση, αναφέροντας το ενδεχόμενο να επιτραπεί η διέλευση ιταλικών στρατευμάτων.
Ο Μεταξάς, ωστόσο, τον διέκοψε:
«Δεν πρόκειται να δώσω καμμίαν διαταγήν εις τα στρατεύματά μας να αφήσουν εις τα ιταλικά ελευθέραν την δίοδον!»
Στη συνέχεια ξεκαθάρισε ότι, κατά την εκτίμησή του, η Ιταλία δεν άφηνε στην Ελλάδα άλλη επιλογή.
Η συνομιλία ολοκληρώθηκε με τη φράση στα γαλλικά:
«Alors, c’est la guerre!»
Δηλαδή, «Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο».
Σύμφωνα με τον Μεταξά, ο Γκράτσι εμφανίστηκε ταραγμένος, υποκλίθηκε και αποχώρησε, χωρίς οι δύο άνδρες να ανταλλάξουν χειραψία.
Τι έκανε ο Μεταξάς αμέσως μετά
Με την αποχώρηση του Ιταλού πρέσβη, ο πρωθυπουργός ξεκίνησε διαδοχικές τηλεφωνικές επικοινωνίες για την κινητοποίηση του κρατικού και στρατιωτικού μηχανισμού.
Ενημέρωσε τον βασιλιά Γεώργιο Β΄, τον αρχιστράτηγο Αλέξανδρο Παπάγο, τους υπουργούς Στρατιωτικών, Ναυτικών και Αεροπορίας, άλλους κυβερνητικούς αξιωματούχους και τους διοικητές των τραπεζών.
Παράλληλα, έδωσε εντολή να ετοιμαστεί το διάταγμα της γενικής επιστράτευσης.
Στις 4:10 τα ξημερώματα, σύμφωνα με τη μαρτυρία του, ειδοποιήθηκε ο αρχισυντάκτης της «Καθημερινής» να κρατήσει κενό το πρωτοσέλιδο, ώστε να δημοσιευθούν τα διαγγέλματα του βασιλιά και του πρωθυπουργού, καθώς και η διαταγή επιστράτευσης.
«Δεν ήτο ανάγκη να σκεφθώ πολύ»
Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, ο δημοσιογράφος ρώτησε τον Μεταξά εάν δίστασε έστω και για λίγο όσο διάβαζε το ιταλικό τελεσίγραφο.
Η απάντησή του ήταν κατηγορηματική:
«Ούδ’ επί μίαν στιγμήν. Από την πρώτην λέξιν του τελεσιγράφου μέχρι της τελευταίας, καθώς εδιάβαζα, είχον αρκετόν καιρόν να εννοήσω ότι οι Ελληνες καλούμεθα να ζήσωμεν ή ελεύθεροι ή δούλοι. Δεν ήτο ανάγκη λοιπόν να σκεφθώ πολύ…».
Η συνέντευξη ολοκληρώθηκε όταν αξιωματικός υπηρεσίας ενημέρωσε τον πρωθυπουργό για την άφιξη του Βρετανού πρέσβη.
Η διαφορετική περιγραφή του Ιταλού πρέσβη
Η αφήγηση του Μεταξά παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από εκείνη που δημοσίευσε μεταπολεμικά ο Εμανουέλε Γκράτσι.
Στη δική του περιγραφή, ο Ιταλός πρέσβης εμφανίζει τον Έλληνα πρωθυπουργό εμφανώς συγκινημένο, καταβεβλημένο και ταραγμένο από τις εξελίξεις.
Αναφέρει επίσης ότι ο Μεταξάς ζήτησε να πληροφορηθεί ποια ακριβώς στρατηγικά σημεία επιθυμούσε να καταλάβει η Ιταλία.
Σύμφωνα με τον Γκράτσι, ο πρωθυπουργός τού επισήμανε ακόμη ότι οι ιταλικές δυνάμεις ήταν ισχυρότερες, αφήνοντας να εννοηθεί πως αντιλαμβανόταν τη δυσκολία της επικείμενης σύγκρουσης.
Η περιγραφή αυτή περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Γκράτσι «Η αρχή του τέλους», που κυκλοφόρησε στα ελληνικά από την Εστία το 1980.
Ποια από τις δύο μαρτυρίες βρίσκεται πιο κοντά στα γεγονότα;
Ο Ιωάννης Δασκαρόλης επισημαίνει ότι οι δύο αφηγήσεις παρουσιάστηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους και υπό διαφορετικές συνθήκες.
Ο Μεταξάς μίλησε 11 ημέρες μετά τη συνάντηση, όταν η ελληνική αντίσταση είχε ήδη αποκρούσει τις πρώτες ισχυρές ιταλικές επιθέσεις στο Καλπάκι.
Η VIII Μεραρχία, υπό τον υποστράτηγο Χαράλαμπο Κατσιμήτρο, είχε επιτύχει σημαντικές αμυντικές επιτυχίες, ενώ η επιστράτευση πλησίαζε στην ολοκλήρωσή της.
Η συγκεκριμένη συγκυρία, σύμφωνα με τον ιστορικό, ενδεχομένως επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο ο Μεταξάς παρουσίασε τη στάση του, επιδιώκοντας παράλληλα την ενίσχυση του ελληνικού ηθικού.
Αντίθετα, ο Γκράτσι κατέγραψε τη δική του εκδοχή αρκετά χρόνια αργότερα, το 1946, με την απόσταση του χρόνου και τη συναισθηματική επιβάρυνση που, κατά την εκτίμηση του Δασκαρόλη, συνδεόταν με τον ρόλο του στην επίδοση του τελεσιγράφου.
Ο ιστορικός σημειώνει ακόμη ότι η απόφαση του Μεταξά να αντισταθεί σε ενδεχόμενη ιταλική επίθεση είχε καταγραφεί σε βρετανικά διπλωματικά αρχεία ήδη από το καλοκαίρι του 1939, ενώ είχε εκφραστεί και στο υπουργικό συμβούλιο της 25ης Οκτωβρίου 1940.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, εκτιμά ότι η περιγραφή του Έλληνα πρωθυπουργού ενδέχεται να αποδίδει πιστότερα τη στάση του κατά τη συνάντηση.
Το ιστορικό «ΟΧΙ» που δεν ειπώθηκε με αυτή τη λέξη
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της συνέντευξης του 1940 είναι ότι ο Μεταξάς δεν αναφέρει πως χρησιμοποίησε τη λέξη «ΟΧΙ», ούτε στα ελληνικά ούτε στα γαλλικά.
Αντίθετα, επιβεβαιώνει τη φράση «Alors, c’est la guerre!», με την οποία αναγνώρισε ότι οι ιταλικές απαιτήσεις οδηγούσαν αναπόφευκτα σε πόλεμο.
Η λέξη «ΟΧΙ» καθιερώθηκε στη συνέχεια από τον Τύπο και την κοινή γνώμη ως η συμβολική έκφραση της ελληνικής άρνησης στο τελεσίγραφο.
Πηγή: «Καθημερινή», ιστορικό άρθρο του Ιωάννη Δασκαρόλη, διδάκτορα Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου.
και Facebook 
