Πολυτεχνείο Κρήτης: Οι κρυφοί κίνδυνοι της τεχνητής νοημοσύνης στις τιμές και στα δάνεια
Ερευνητές του Πολυτεχνείου Κρήτης παρουσίασαν στην Ισπανία μελέτη για την ηθική της τεχνητής νοημοσύνης, προτείνοντας έξι κριτήρια δικαιοσύνης, διαφάνειας και εταιρικής λογοδοσίας
Την ανάγκη οι επιχειρήσεις να παραμένουν υπεύθυνες για τις αποφάσεις των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποιούν αναδεικνύει επιστημονική μελέτη ερευνητών του Πολυτεχνείου Κρήτης, η οποία παρουσιάστηκε σε διεθνές σεμινάριο στην Ισπανία. Η έρευνα εξετάζει πώς οι αλγόριθμοι επηρεάζουν τις τιμές, τις χρηματοπιστωτικές συναλλαγές, τις συμβάσεις και τον ανταγωνισμό, προτείνοντας έξι βασικά κριτήρια για τη δίκαιη χρήση τους.
Η παρουσίαση πραγματοποιήθηκε στο 21ο Διεθνές Σεμινάριο της Βασιλικής Ακαδημίας Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών της Ισπανίας (RACEF) και του Barcelona Economics Network, που διεξήχθη από τις 11 έως τις 14 Νοεμβρίου 2026.
Στο σεμινάριο συμμετείχαν ο Ακαδημαϊκός και Ομότιμος Καθηγητής Κωνσταντίνος Ζοπουνίδης, ο Αναπληρωτής Καθηγητής Γεώργιος Ατσαλάκης, η Δρ. Ιωάννα Ατσαλάκη και ο Υποψήφιος Διδάκτορας Δημήτρης Ζοπουνίδης, στο πλαίσιο της ερευνητικής δραστηριότητας του Εργαστηρίου Επιστήμης Δεδομένων της Σχολής Μηχανικών Παραγωγής και Διοίκησης του Πολυτεχνείου Κρήτης.
Η εργασία τους, με τίτλο «Η Σχολή της Σαλαμάνκα και η επιχειρηματική ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης: δίκαιη τιμή, χρήμα, συμβάσεις, πίστωση και ανταγωνισμός», συνδέει ιστορικές αντιλήψεις περί οικονομικής δικαιοσύνης με σύγχρονες εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης.
Πότε μια νόμιμη συναλλαγή είναι πραγματικά δίκαιη;
Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται ένα βασικό ερώτημα: Αρκεί μια οικονομική συναλλαγή να είναι νόμιμη και εκούσια για να θεωρείται δίκαιη;
Οι ερευνητές αξιοποιούν τις αρχές της Σχολής της Σαλαμάνκα, η οποία συνέδεσε τη λειτουργία των αγορών με τη δικαιοσύνη στις συναλλαγές, την αναλογικότητα, την ουσιαστική συναίνεση και το κοινό συμφέρον.
Δεν υποστηρίζουν ότι οι ιστορικοί στοχαστές είχαν προβλέψει τη σύγχρονη τεχνολογία. Αντίθετα, χρησιμοποιούν τις ιδέες τους ως εργαλείο αξιολόγησης των σημερινών οικονομικών πρακτικών.
Η μελέτη βασίζεται σε ιστορικές πηγές, σύγχρονη οικονομική και ηθική βιβλιογραφία και θεσμικά κείμενα διεθνών και ευρωπαϊκών οργανισμών.
Για την αποφυγή αναχρονιστικών συγκρίσεων, εξετάζει τόσο τις κοινές ηθικές δομές παλαιών και σύγχρονων προβλημάτων όσο και τις ουσιαστικές ιστορικές διαφορές τους.
Βασική διαπίστωση είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται στην πρόβλεψη της συμπεριφοράς των καταναλωτών, αλλά μπορεί να επηρεάζει τις ίδιες τις επιλογές που έχουν στη διάθεσή τους.
Επομένως, η αποτελεσματικότητα, η κερδοφορία και η συμμόρφωση με τη νομοθεσία δεν αποτελούν από μόνες τους εγγύηση ηθικής λειτουργίας.
Πώς οι αλγόριθμοι επηρεάζουν τις τιμές
Ένα από τα ζητήματα που εξετάζονται είναι η δυναμική και η εξατομικευμένη τιμολόγηση, δηλαδή η δυνατότητα των επιχειρήσεων να προσαρμόζουν τις τιμές ανάλογα με διαφορετικά δεδομένα.
Οι πρακτικές αυτές μπορούν να βελτιώνουν την κατανομή των διαθέσιμων πόρων και, υπό προϋποθέσεις, να ωφελούν τους καταναλωτές.
Μπορούν, ωστόσο, να δημιουργούν και συνθήκες αδικίας όταν αξιοποιούνται πληροφορίες για την τοποθεσία, τη συμπεριφορά ή την οικονομική ευαλωτότητα ενός προσώπου, χωρίς επαρκή διαφάνεια.
Η μελέτη αξιοποιεί την έννοια της communis aestimatio, σύμφωνα με την οποία η δίκαιη αποτίμηση διαμορφώνεται με βάση παράγοντες όπως η χρησιμότητα, η σπανιότητα, η ποιότητα, ο κίνδυνος και ο ανταγωνισμός.
Η αγοραία τιμή δεν θεωρείται αυτομάτως δίκαιη, ιδιαίτερα όταν επηρεάζεται από εξαπάτηση, εξαναγκασμό, μονοπωλιακή ισχύ ή εκμετάλλευση ανάγκης.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι ούτε η εξατομικευμένη τιμολόγηση είναι πάντοτε άδικη ούτε η ενιαία τιμή εγγυάται δικαιοσύνη.
Καθοριστικό είναι ο καταναλωτής να μπορεί να κατανοεί ποια δεδομένα χρησιμοποιούνται, πώς επηρεάζουν την τιμή και ποιες πραγματικές εναλλακτικές διαθέτει.
Δάνεια, ψηφιακές πληρωμές και αυτοματοποιημένες συμβάσεις
Η έρευνα επεκτείνεται στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στον χρηματοπιστωτικό τομέα.
Στις ψηφιακές πληρωμές και στη χρηματοπιστωτική εποπτεία, οι αλγόριθμοι μπορούν να συμβάλλουν στην ανίχνευση απάτης και στη διαχείριση ρευστότητας.
Παράλληλα, όμως, δημιουργούνται κίνδυνοι αυξημένης επιτήρησης, εξάρτησης από κοινούς τεχνολογικούς παρόχους και περιορισμένης διαφάνειας.
Για τον λόγο αυτό προκρίνονται η προστασία της ιδιωτικότητας ήδη από τον σχεδιασμό, η κυβερνοασφάλεια, η ανθεκτικότητα των συστημάτων, η ισότιμη πρόσβαση και η σαφής κατανομή ευθυνών.
Στην περίπτωση των δανείων που αξιολογούνται με αλγοριθμικά συστήματα, οι ερευνητές αναγνωρίζουν ότι η μηχανική μάθηση μπορεί να βελτιώσει την εκτίμηση κινδύνου και να διευκολύνει την πρόσβαση στη χρηματοδότηση.
Προειδοποιούν, ωστόσο, ότι η χρήση εναλλακτικών δεδομένων ενδέχεται να αναπαράγει υφιστάμενες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες.
Το επιτόκιο, σύμφωνα με την προσέγγιση της μελέτης, πρέπει να δικαιολογείται από πραγματικούς παράγοντες, όπως ο πιστωτικός κίνδυνος, η αναμενόμενη ζημία και το κόστος κεφαλαίου, και όχι να αξιοποιεί την ανάγκη του δανειολήπτη ή την απουσία επιλογών.
Η υψηλή προβλεπτική ακρίβεια ενός αλγορίθμου δεν συνεπάγεται απαραίτητα δίκαιη μεταχείριση.
Αντίστοιχα, στις αυτοματοποιημένες συμβάσεις, η απλή αποδοχή όρων ή η αυτόματη εκτέλεση μιας συμφωνίας δεν διασφαλίζει ότι υπάρχει ουσιαστική συναίνεση.
Απαιτούνται κατανοητή ενημέρωση, δυνατότητα ανάκλησης, καταγραφή των αποφάσεων, ανθρώπινη παρέμβαση και ασφαλής διακοπή της λειτουργίας ενός συστήματος.
Παράλληλα, πρέπει να διατηρούνται οι δυνατότητες ακύρωσης, διόρθωσης, αποζημίωσης και επιστροφής αδικαιολόγητων οικονομικών ωφελημάτων.
Οι μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες και ο ανταγωνισμός
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εξέταση της επιρροής των αλγορίθμων στον ανταγωνισμό.
Η μελέτη δεν αντιμετωπίζει αυτομάτως κάθε μεγάλη ψηφιακή πλατφόρμα ως μονοπώλιο, αλλά εξετάζει κατά πόσο ο έλεγχος των δεδομένων, της πρόσβασης, της κατάταξης και της τιμολόγησης επιτρέπει σε μια επιχείρηση να καθορίζει τους όρους λειτουργίας της αγοράς.
Υπό συγκεκριμένες συνθήκες, οι αλγόριθμοι ενδέχεται να ευνοούν στρατηγικές που περιορίζουν τον ανταγωνισμό. Σε άλλες περιπτώσεις, μπορούν να ενισχύουν την ανταγωνιστική πίεση και να οδηγούν σε χαμηλότερες τιμές.
Οι ερευνητές τονίζουν ότι υψηλά περιθώρια κέρδους ή μεμονωμένα πειραματικά αποτελέσματα δεν αποδεικνύουν από μόνα τους παράνομες συμπράξεις.
Σημασία έχουν η ανεξαρτησία των επιχειρηματικών αποφάσεων, η χρήση μη δημόσιων ανταγωνιστικών πληροφοριών και η πραγματική ισχύς μιας επιχείρησης στην αγορά.
Τα έξι κριτήρια για την ηθική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης
Ως βασικό αποτέλεσμα, η ερευνητική ομάδα προτείνει τη δοκιμασία Salamanca–AI, ένα σύγχρονο πλαίσιο αξιολόγησης της επιχειρηματικής χρήσης τεχνητής νοημοσύνης.
Το πλαίσιο περιλαμβάνει έξι σωρευτικά κριτήρια:
- Νομιμότητα δεδομένων: Η συλλογή και η αξιοποίηση πληροφοριών πρέπει να πραγματοποιούνται με νόμιμο τρόπο.
- Αναλογικότητα: Οι αποφάσεις και οι επιβαρύνσεις πρέπει να δικαιολογούνται από πραγματικούς παράγοντες.
- Ουσιαστική συναίνεση: Οι πολίτες και οι καταναλωτές πρέπει να κατανοούν τις επιλογές και τις δεσμεύσεις τους.
- Δυνατότητα αμφισβήτησης: Πρέπει να υπάρχει τρόπος ελέγχου και προσβολής μιας αλγοριθμικής απόφασης.
- Προστασία του ανταγωνισμού: Η τεχνολογία δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για αθέμιτο περιορισμό της αγοράς.
- Αποκατάσταση: Όταν προκαλείται αδικία, πρέπει να προβλέπονται ουσιαστικοί μηχανισμοί διόρθωσης και αποζημίωσης.
Για την εφαρμογή των παραπάνω προτείνονται καταγραφή των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, εκτιμήσεις επιπτώσεων, τεκμηρίωση της προέλευσης των δεδομένων, έλεγχοι ακρίβειας και άνισης μεταχείρισης, συνεχής παρακολούθηση και ανθρώπινη εποπτεία.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην έννοια της restitutio, δηλαδή στην αποκατάσταση μιας αδικίας μέσω διόρθωσης, επιστροφής αθέμιτης χρέωσης, αποζημίωσης ή απόδοσης αδικαιολόγητου κέρδους.
Οι συντάκτες διευκρινίζουν ότι το προτεινόμενο πλαίσιο αποτελεί σύγχρονη ερευνητική ανακατασκευή και όχι ιστορικό δόγμα ή αυτόματο δείκτη ηθικής αξιολόγησης.
Αναγνωρίζουν επίσης τις ιστορικές ιδιαιτερότητες της Σχολής της Σαλαμάνκα, επισημαίνοντας ότι η σημερινή αξιοποίησή της πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις φυλετικές και έμφυλες ανισότητες και τις συνθήκες εργασίας στην παραγωγή δεδομένων.
Το κεντρικό συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι η αυξανόμενη αυτονομία της τεχνητής νοημοσύνης δεν μειώνει την ευθύνη των επιχειρήσεων που τη χρησιμοποιούν. Αντίθετα, καθιστά ακόμη πιο αναγκαία την ανθρώπινη εποπτεία, τη λογοδοσία και τη δυνατότητα αποκατάστασης των συνεπειών μιας άδικης απόφασης.






