Κρήτη: Νέα μελέτη «ξαναγράφει» την ιστορία της Κνωσού – Η άγνωστη σύνδεση με την αρχαία Κυδωνία

Νέα δεδομένα για την Κρήτη του 13ου αιώνα π.Χ. φέρνει στο προσκήνιο αρχαιολογική μελέτη που εξετάζει εκ νέου τον ρόλο της Κνωσού κατά την τελευταία περίοδο της Εποχής του Χαλκού. Τα ευρήματα στρέφουν παράλληλα το ενδιαφέρον στις σχέσεις που είχαν αναπτυχθεί με την Κυδωνία, στη σημερινή πόλη των Χανίων, δημιουργώντας μια πιο σύνθετη εικόνα για δύο από τα σημαντικότερα κέντρα της αρχαίας Κρήτης.

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο τόμος της Birgitta P. Hallager «LM IIIB Knossos and its relations to Kydonia», που εκδόθηκε το 2025 από το Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών και επικεντρώνεται στην Ύστερη Μινωική IIIB περίοδο, δηλαδή στον 13ο αιώνα π.Χ.

Η έρευνα επανέρχεται σε ένα από τα μεγάλα ερωτήματα της μινωικής αρχαιολογίας: τι συνέβαινε πραγματικά στην Κνωσό μετά το τέλος της ανακτορικής ακμής και κατά πόσο το μεγάλο κέντρο του Ηρακλείου εξακολουθούσε να έχει ενεργό ρόλο.

Είχε εγκαταλειφθεί πραγματικά η Κνωσός;

Για δεκαετίες η χρονολόγηση της τελευταίας περιόδου λειτουργίας του ανακτόρου αποτέλεσε αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.

Ο Arthur Evans, που ανέσκαψε την Κνωσό στις αρχές του 20ού αιώνα, είχε αρχικά τοποθετήσει την καταστροφή του ανακτόρου στην ΥΜ II. Μεταγενέστερες έρευνες αμφισβήτησαν αυτή τη χρονολόγηση, μεταφέροντάς την προς την πρώιμη ΥΜ IIIA:2.

Η Hallager εξετάζει πλέον συστηματικά τα κατάλοιπα της ΥΜ IIIB, αναζητώντας στοιχεία όχι μόνο μέσα στο ανάκτορο αλλά και στις κατοικίες γύρω από αυτό, στην ευρύτερη πόλη και στα ταφικά σύνολα.

Η εικόνα που προκύπτει δεν παραπέμπει απλώς σε έναν χώρο που είχε χάσει κάθε λειτουργία. Αντίθετα, τα αρχαιολογικά δεδομένα εξετάζονται ως ενδείξεις συνεχιζόμενης ανθρώπινης παρουσίας και δραστηριότητας.

Τα αγγεία που δίνουν απαντήσεις

Καθοριστική θέση στην έρευνα έχει η κεραμική της ΥΜ IIIB.

Η συγγραφέας επανεξέτασε την ποσότητα και την κατανομή της κεραμικής που είχε βρεθεί στο ανακτορικό συγκρότημα, αξιοποιώντας δημοσιευμένες ανασκαφικές εκθέσεις αλλά και παλαιότερα ημερολόγια και σημειωματάρια των ανασκαφών.

Στο μικροσκόπιο μπήκαν επίσης όστρακα και αγγεία από τις κατοικίες γύρω από το ανάκτορο και από ταφικά σύνολα.

Μέσα από τη συνολική αξιολόγηση των ευρημάτων επιχειρείται να αποτυπωθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η δραστηριότητα που εξακολουθούσε να υπάρχει στην Κνωσό κατά τον 13ο αιώνα π.Χ.

Ο «δεσμός» Κνωσού και Χανίων

Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την ιστορία της Κρήτης παρουσιάζει η σύνδεση της Κνωσού με την Κυδωνία, η οποία βρισκόταν στην περιοχή της σημερινής πόλης των Χανίων.

Τα δύο κέντρα αποτελούν βασικούς άξονες της μελέτης, με τη συγγραφέα να εξετάζει τις ομοιότητες και τις σχέσεις τους κατά την ΥΜ IIIB.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η Γραμμική Β, καθώς Κνωσός και Κυδωνία είναι, σύμφωνα με την παρουσίαση της έρευνας, τα δύο κρητικά κέντρα από τα οποία υπάρχουν μέχρι σήμερα σχετικά τεκμήρια.

Οι πινακίδες της Γραμμικής Β έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα για τους αρχαιολόγους, καθώς συνδέονται με οργανωμένα συστήματα καταγραφής αγαθών, ανθρώπινου δυναμικού και οικονομικών δραστηριοτήτων.

Η συνδυαστική εξέταση των διοικητικών τεκμηρίων και της κεραμικής ενισχύει, σύμφωνα με την παρουσίαση του τόμου, την εικόνα ότι σύνθετοι διοικητικοί μηχανισμοί μυκηναϊκού τύπου παρέμεναν ενεργοί στην Κνωσό και την Κυδωνία.

Μια πιο σύνθετη Κρήτη του 13ου αιώνα π.Χ.

Η συγκεκριμένη προσέγγιση μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να διαβαστεί η τελευταία περίοδος της Εποχής του Χαλκού στο νησί.

Αντί μιας απλής πορείας εγκατάλειψης και παρακμής των παλαιότερων μινωικών κέντρων, εξετάζεται ένα διαφορετικό μοντέλο, στο οποίο πολιτικές, διοικητικές και οικονομικές δομές μετασχηματίζονται και συνεχίζουν να λειτουργούν.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Κνωσός και η Κυδωνία φαίνεται να κατέχουν ιδιαίτερη θέση. Η Hallager διερευνά κατά πόσο υπήρχαν κοινές ή παράλληλες διοικητικές πρακτικές και πώς τα δύο κέντρα συμμετείχαν στα δίκτυα της μυκηναϊκής Κρήτης.

Η μελέτη, επομένως, δεν αντιμετωπίζει την Κνωσό απλώς ως ένα πρώην ανακτορικό κέντρο που είχε περάσει στην παρακμή, αλλά επιχειρεί να ανασυνθέσει τη θέση της μέσα στη νέα πραγματικότητα που είχε διαμορφωθεί στο νησί.

Παρουσιάζεται την Πέμπτη στην Αθήνα

Ο τόμος «LM IIIB Knossos and its relations to Kydonia» θα παρουσιαστεί την Πέμπτη 17 Σεπτεμβρίου 2026, στις 19:00, στο Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών, στην οδό Μητσαίων 9.

Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η Δρ Μαρία Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη, ο καθηγητής Wolf-Dietrich Niemeier του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου και η καθηγήτρια Ann-Louise Schallin του Πανεπιστημίου Στοκχόλμης, σε συζήτηση με τη συγγραφέα Birgitta P. Hallager.

Θα υπάρχει επίσης δυνατότητα διαδικτυακής παρακολούθησης μέσω Zoom, με απαραίτητη προηγούμενη εγγραφή.

Τα στοιχεία για την έκδοση και την εκδήλωση προέρχονται από το Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών, ενώ σχετική παρουσίαση της έρευνας έχει δημοσιευθεί και στο anaskafi.gr.