Κορινθιακός: Το «καμπανάκι» Παπαδόπουλου και το ερώτημα που καίει – «Είναι θωρακισμένη η χώρα;»

Η συζήτηση για την αντισεισμική προστασία της χώρας επανήλθε με ένταση στο προσκήνιο, μετά τις νέες παρεμβάσεις του καθηγητή Σεισμολογίας Γεράσιμου Παπαδόπουλου για τον Κορινθιακό.

Αυτή τη φορά, το βάρος δεν πέφτει μόνο στο ενδεχόμενο εκδήλωσης ενός ισχυρού σεισμού, αλλά κυρίως στο κατά πόσο η Πολιτεία έχει προχωρήσει εγκαίρως στους ελέγχους, στην προετοιμασία και στη θωράκιση κρίσιμων υποδομών.

Ο ίδιος, μιλώντας στη HuffPost, ξεκαθάρισε ότι η παρέμβασή του δεν έχει στόχο να προκαλέσει φόβο, αλλά να θέσει ζητήματα ευθύνης και ετοιμότητας. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά: «Εκφράζω την αγωνία μου για την αντισεισμική ετοιμότητα και προστασία. Οφείλω να το κάνω. Τα υπόλοιπα και η απάντηση αφορούν το κράτος. Το κράτος οφείλει να εφαρμόζει και να διαχειρίζεται τους αντισεισμικούς κανόνες. Στους πολίτες λογοδοτεί και σε κανέναν Γεράσιμο Παπαδόπουλο, ο οποίος απλά αγωνιά για την ασφάλεια των πολιτών και θέτει ερωτήματα. Και το κυριότερο: Είναι επαρκής η αντισεισμική προστασία της χώρας;»

Το ερώτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν συνδέεται με τον Κορινθιακό, μια από τις πιο σεισμικά ευαίσθητες περιοχές της Ελλάδας. Γύρω από τον κόλπο βρίσκονται πόλεις, παραλιακοί οικισμοί, σχολεία, νοσοκομεία, λιμάνια, γέφυρες, δημόσιες υπηρεσίες και χιλιάδες κατοικίες διαφορετικών περιόδων κατασκευής. Πολλά από αυτά τα κτίρια έχουν ανεγερθεί με παλαιότερους κανονισμούς, ενώ η πραγματική τους κατάσταση εξαρτάται και από τη συντήρηση, τις μεταγενέστερες παρεμβάσεις και τη χρήση τους.

Η μνήμη των Αλκυονίδων παραμένει καθοριστική για την κατανόηση του κινδύνου. Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1981, η περιοχή βίωσε μια από τις ισχυρότερες σεισμικές ακολουθίες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Ο σεισμός της 24ης Φεβρουαρίου, μεγέθους 6,7 Ρίχτερ, με επίκεντρο τις Αλκυονίδες Νήσους στο ανατολικό τμήμα του Κορινθιακού, έγινε αισθητός σε μεγάλη ακτίνα, από την Κορινθία και τη Βοιωτία έως την Αθήνα.

Η Αττική, αν και δεν βρισκόταν στο επίκεντρο, επηρεάστηκε έντονα. Πολυκατοικίες εκκενώθηκαν, χιλιάδες κάτοικοι πέρασαν τη νύχτα σε αυτοκίνητα, πλατείες και ανοιχτούς χώρους, ενώ ο φόβος διαχύθηκε σε μεγάλο μέρος του αστικού ιστού. Η εμπειρία εκείνη υπενθυμίζει ότι ένας μεγάλος σεισμός στον Κορινθιακό δεν αφορά μόνο το Αίγιο, την Κόρινθο, το Λουτράκι, τη Ναύπακτο, το Κιάτο ή το Ξυλόκαστρο, αλλά μπορεί να επηρεάσει και περιοχές πέρα από τη στενή γεωγραφική ζώνη του.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ανησυχία Παπαδόπουλου ανοίγει ένα ευρύτερο ζήτημα: πόσο έτοιμα είναι τα σχολεία, τα νοσοκομεία, οι δημόσιες υπηρεσίες, οι παλαιές πολυκατοικίες και οι νεότερες κατασκευές, όχι μόνο στον Κορινθιακό αλλά και στην Αθήνα και σε άλλες σεισμογενείς περιοχές της χώρας. Η απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε γενικές διαβεβαιώσεις, καθώς η σεισμική ετοιμότητα προϋποθέτει συγκεκριμένες πράξεις, ελέγχους και αποφάσεις πριν από την εκδήλωση ενός ισχυρού φαινομένου.

Ο καθηγητής είχε ήδη τοποθετηθεί τις προηγούμενες ημέρες για την πιθανότητα ισχυρού σεισμού στον Κορινθιακό, διευκρινίζοντας ότι δεν πρόκειται για πρόβλεψη συγκεκριμένου χρόνου, αλλά για επιστημονική εκτίμηση που βασίζεται σε σεισμολογικά δεδομένα και στην ιστορική συμπεριφορά της περιοχής. Η ουσία, ωστόσο, δεν βρίσκεται στην ακριβή χρονική πρόβλεψη, αλλά στην ανάγκη μιας σταθερής πολιτικής πρόληψης.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να επανέρχεται στο θέμα των σεισμών μόνο όταν μια δημόσια δήλωση προκαλεί ανησυχία ή όταν ένα γεγονός φέρνει ξανά τον κίνδυνο στην επικαιρότητα. Η πρόληψη απαιτεί μητρώα κτιρίων, ιεράρχηση επικινδυνότητας, τεχνικούς ελέγχους, ενισχύσεις όπου χρειάζονται, σχέδια εκκένωσης, ασκήσεις ετοιμότητας, ενημερωμένους πολίτες και σαφείς αρμοδιότητες. Διαφορετικά, μετά από έναν σεισμό, η αναζήτηση ευθυνών κινδυνεύει να γίνει εκ των υστέρων και με μεγάλο κοινωνικό κόστος.

Για τις νέες κατασκευές, το θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ότι κάθε οικοδομή πρέπει να αδειοδοτείται και να μελετάται με βάση τους ισχύοντες πολεοδομικούς, κτιριοδομικούς και αντισεισμικούς κανόνες. Ο ισχύων Κτιριοδομικός Κανονισμός εγκρίθηκε το 2023 και τροποποιήθηκε το 2025, ενώ ο αντισεισμικός σχεδιασμός συνδέεται με τον Ευρωκώδικα 8 και τα εθνικά προσαρτήματα.

Στην πράξη, μια νέα πολυκατοικία δεν αρκεί να διαθέτει φαινομενικά στιβαρή κατασκευή. Απαιτείται πλήρης μελέτη από αρμόδιους μηχανικούς, ορθή θεμελίωση, σωστή εκτίμηση του εδάφους, φέρων οργανισμός σχεδιασμένος για σεισμικές δράσεις, ποιοτική κατασκευή, επίβλεψη και τήρηση των εγκεκριμένων μελετών. Το κρίσιμο σημείο είναι κατά πόσο όσα προβλέπονται στον φάκελο εφαρμόζονται με ακρίβεια στο εργοτάξιο και στη συνέχεια διατηρούνται μέσω σωστής συντήρησης.

Ακόμη πιο σύνθετη είναι η εικόνα στα υφιστάμενα κτίρια, ιδίως στις παλαιές πολυκατοικίες. Εκεί δεν υπάρχει ασφαλής γενική απάντηση χωρίς αυτοψία από μηχανικό. Ο ΚΑΝ.ΕΠΕ., δηλαδή ο Κανονισμός Επεμβάσεων, θέτει πλαίσιο για την αποτίμηση της φέρουσας ικανότητας κτιρίων από οπλισμένο σκυρόδεμα, καθώς και για τον αντισεισμικό ανασχεδιασμό, τις επισκευές και τις ενισχύσεις.

Η τεχνική αξιολόγηση μιας παλιάς οικοδομής πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ηλικία της, τον κανονισμό με τον οποίο κατασκευάστηκε, την κατάσταση του οπλισμού, πιθανές φθορές από υγρασία, ρωγμές, επεμβάσεις προηγούμενων δεκαετιών, αλλαγές χρήσης, κομμένα υποστυλώματα, αυθαίρετες μετατροπές, πρόσθετα φορτία, πιλοτές, ισόγεια καταστήματα και μαλακούς ορόφους. Σε πολλές περιπτώσεις, το ζητούμενο δεν είναι ένα απλό μερεμέτι, αλλά ολοκληρωμένη αποτίμηση και, όπου απαιτείται, μελέτη ενίσχυσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα σχολικά κτίρια και οι δημόσιες υπηρεσίες, καθώς εκεί η ευθύνη δεν είναι ατομική αλλά συλλογική. Ο ΟΑΣΠ περιγράφει τον προσεισμικό έλεγχο σε τρία στάδια: πρωτοβάθμιο, δευτεροβάθμιο και τριτοβάθμιο. Ο πρώτος είναι ταχύς οπτικός και μακροσκοπικός, ο δεύτερος περιλαμβάνει πιο αναλυτική αποτίμηση με απλοποιημένους υπολογισμούς και μη καταστροφικούς ελέγχους, ενώ ο τρίτος οδηγεί σε πλήρη τεχνική αξιολόγηση και ενδεχόμενη μελέτη επεμβάσεων.

Από το 2001 υλοποιείται πρόγραμμα προσεισμικού ελέγχου κτιρίων δημόσιας και κοινωφελούς χρήσης υπό την εποπτεία του ΟΑΣΠ. Τα τελευταία χρόνια, ο πρωτοβάθμιος προσεισμικός έλεγχος δημόσιων κτιρίων έχει ενταχθεί σε πιο οργανωμένη διαδικασία, με στόχο τον εντοπισμό δομικών προβλημάτων και την καταγραφή κρίσιμων υποδομών. Παραμένει, όμως, ανοιχτό το ερώτημα των ρυθμών, της δημοσιοποίησης των αποτελεσμάτων και κυρίως της μετάβασης από τον έλεγχο στις πραγματικές παρεμβάσεις.

Το κρίσιμο δεν είναι μόνο πόσα κτίρια έχουν ελεγχθεί, αλλά ποια χαρακτηρίστηκαν υψηλής προτεραιότητας, πόσα πέρασαν σε δευτεροβάθμιο έλεγχο και σε πόσα έγιναν τελικά εργασίες ενίσχυσης ή ελήφθησαν μέτρα, όπως μεταστέγαση υπηρεσιών ή παρεμβάσεις σε σχολικές μονάδες. Ο προσεισμικός έλεγχος δεν μπορεί να περιορίζεται σε μια πλατφόρμα ή σε μια υπηρεσιακή καταγραφή. Πρέπει να οδηγεί σε αποφάσεις με σαφές χρονοδιάγραμμα.

Η παρέμβαση Παπαδόπουλου για τον Κορινθιακό θέτει, ουσιαστικά, ερωτήματα που αφορούν ολόκληρη τη χώρα. Έχουν επικαιροποιηθεί τα τοπικά σχέδια έκτακτης ανάγκης; Πραγματοποιούνται ασκήσεις εκκένωσης σε σχολεία και υπηρεσίες; Γνωρίζουν οι πολίτες τους χώρους καταφυγής; Έχουν καταγραφεί τα ευάλωτα κτίρια; Υπάρχει ιεράρχηση κινδύνου; Οι δήμοι διαθέτουν πλήρη εικόνα των υποδομών τους; Έχουν προβλεφθεί ειδικά σχέδια για άτομα με αναπηρία, ηλικιωμένους, νοσοκομεία και μαθητές; Και, τελικά, ποιος δίνει υπεύθυνες απαντήσεις πριν από τον σεισμό;

Στον αντίποδα, ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ, Ευθύμης Λέκκας, αντέδρασε άμεσα στις τοποθετήσεις Παπαδόπουλου, καλώντας τον να καταθέσει τα επιστημονικά δεδομένα που διαθέτει στην αρμόδια Επιστημονική Επιτροπή Εκτίμησης Σεισμικού Κινδύνου και Μείωσης της Σεισμικής Διακινδύνευσης. Με τη δήλωσή του, ο κ. Λέκκας επιχείρησε να υπογραμμίσει ότι δεν συντρέχει λόγος ανησυχίας.

Η επιστημονική διαφωνία, ωστόσο, δεν αναιρεί την ανάγκη για μόνιμη και οργανωμένη πρόληψη. Ακόμη και όταν δεν υπάρχει άμεσος λόγος πανικού, υπάρχει διαρκής ανάγκη ετοιμότητας. Σε μια χώρα με υψηλή σεισμικότητα, η αντισεισμική θωράκιση δεν μπορεί να εξαρτάται από το αν θα επιβεβαιωθεί ή όχι μια συγκεκριμένη εκτίμηση. Οφείλει να αποτελεί σταθερή δημόσια πολιτική.

Η συζήτηση αυτή συμπίπτει με μια σημαντική διεθνή διάκριση για τον Γεράσιμο Παπαδόπουλο. Ο καθηγητής Σεισμολογίας τιμήθηκε με το μετάλλιο Sergey Soloviev από την European Geosciences Union, στο ετήσιο συνέδριό της, ένα από τα μεγαλύτερα επιστημονικά γεγονότα διεθνώς στον χώρο των γεωεπιστημών, με συμμετοχή φέτος περισσότερων από 20.000 επιστημόνων από όλο τον κόσμο.

Το μετάλλιο Sergey Soloviev απονέμεται σε επιστήμονες με καθοριστική συμβολή στη μελέτη των σεισμών και συναφών φυσικών κινδύνων. Ο Γεράσιμος Παπαδόπουλος βραβεύτηκε για «τη σημαντική συμβολή του τόσο στην κατανόηση των σεισμικών φαινομένων όσο και στην ανάπτυξη μεθόδων πρόληψης και διαχείρισης φυσικών καταστροφών», μια διάκριση που αποτελεί αναγνώριση της πολυετούς επιστημονικής του παρουσίας και, ταυτόχρονα, υπενθύμιση της ανάγκης να παραμένει η πρόληψη στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.