Κληρονομιές: Ποιος κρατά το σπίτι, ποιος παίρνει χρήματα και τι γίνεται με τα χρέη – Όλες οι αλλαγές

Νέοι κανόνες ισχύουν πλέον για τις κληρονομιές, αλλάζοντας σημαντικά όσα γνώριζαν μέχρι σήμερα οι οικογένειες για χρέη, ακίνητα, νόμιμη μοίρα και διαθήκες. Ο Ν. 5303/2026 αναμορφώνει το Κληρονομικό Δίκαιο, εισάγοντας μεταξύ άλλων προστασία της προσωπικής περιουσίας του κληρονόμου από χρέη της κληρονομιάς, δυνατότητα αποφυγής της αναγκαστικής συνιδιοκτησίας και τον νέο θεσμό της κληρονομικής σύμβασης.

Ο νόμος δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ στις 22 Μαΐου 2026 και οι βασικές νέες ρυθμίσεις εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων που πεθαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, με ειδικές μεταβατικές προβλέψεις για ορισμένες περιπτώσεις.

Κληρονομιά με χρέη: Τι κινδυνεύει να χάσει ο κληρονόμος

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές αφορά τις περιπτώσεις στις οποίες πίσω από μια κληρονομιά κρύβονται δάνεια, φορολογικές οφειλές ή άλλα χρέη.

Ο βασικός νέος κανόνας περιορίζει την ευθύνη του κληρονόμου στην κληρονομική περιουσία. Αυτό σημαίνει ότι τα χρέη του θανόντος δεν μεταφέρονται αυτομάτως στη δική του περιουσία χωρίς όριο.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα μιας κληρονομιάς που περιλαμβάνει ακίνητο 150.000 ευρώ και χρέη 220.000 ευρώ. Οι πιστωτές μπορούν να ικανοποιηθούν από την κληρονομική περιουσία, ακόμη και με εκποίηση του ακινήτου, όμως ο κληρονόμος, εφόσον τηρήσει τις προϋποθέσεις του νόμου, δεν καλείται να πληρώσει τα υπόλοιπα 70.000 ευρώ από τα προσωπικά του χρήματα.

Η προστασία αυτή, πάντως, δεν είναι ανεπιφύλακτη. Μπορεί να χαθεί σε περιπτώσεις παραβίασης των κανόνων διαχείρισης της κληρονομικής περιουσίας ή προστασίας των πιστωτών.

Ένα σπίτι, δύο παιδιά: Δεν είναι πλέον μονόδρομος η συνιδιοκτησία

Μεγάλη αλλαγή έρχεται και στη νόμιμη μοίρα, η οποία μετατρέπεται κατά βάση σε χρηματική αξίωση.

Έτσι, εάν ένας γονέας με δύο παιδιά αφήσει με διαθήκη ένα σπίτι αξίας 240.000 ευρώ αποκλειστικά στο ένα παιδί και δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία που επηρεάζουν τον υπολογισμό, το δεύτερο δεν είναι απαραίτητο να αποκτήσει ποσοστό του ακινήτου.

Στο συγκεκριμένο απλουστευμένο παράδειγμα, χωρίς επιζώντα σύζυγο, κάθε παιδί θα είχε εξ αδιαθέτου μερίδα 50%. Η νόμιμη μοίρα αντιστοιχεί στο μισό αυτής της αξίας, δηλαδή 25% ή 60.000 ευρώ.

Το παιδί που ορίστηκε στη διαθήκη μπορεί συνεπώς να διατηρήσει ολόκληρο το σπίτι και το άλλο να έχει χρηματική απαίτηση 60.000 ευρώ, αντί να δημιουργηθεί υποχρεωτικά συνιδιοκτησία. Υπάρχουν, ωστόσο, περιπτώσεις στις οποίες το δικαστήριο μπορεί να διατάξει διαφορετικό τρόπο ικανοποίησης της νόμιμης μοίρας.

Η νέα κληρονομική σύμβαση

Στις βασικές καινοτομίες περιλαμβάνεται η κληρονομική σύμβαση, μέσω της οποίας ένας άνθρωπος μπορεί, όσο βρίσκεται εν ζωή, να οργανώσει με δεσμευτική συμφωνία τη διαδοχή της περιουσίας του. Η ύπαρξη των κληρονομικών συμβάσεων αποτελεί μία από τις βασικές αλλαγές που επιβεβαιώνονται και από την Ελληνική Ένωση Τραπεζών και τον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών.

Για παράδειγμα, γονέας που διαθέτει ένα σπίτι και μία οικογενειακή επιχείρηση μπορεί να οργανώσει εκ των προτέρων ποιο παιδί θα αποκτήσει κάθε περιουσιακό στοιχείο και πώς θα καλυφθεί ενδεχόμενη διαφορά στην αξία τους.

Η ρύθμιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία για οικογενειακές επιχειρήσεις, περιουσίες με πολλά ακίνητα και οικογένειες στις οποίες υπάρχουν περισσότεροι κληρονόμοι, καθώς δίνει τη δυνατότητα οργάνωσης της διαδοχής πριν από τον θάνατο.

Αποδοχή και μοιρασιά με μία συμφωνία

Νέες δυνατότητες προβλέπονται και για τους συγκληρονόμους μετά τον θάνατο.

Μέσω της σύμβασης διανομής μπορούν να συμφωνήσουν πώς θα μοιραστεί η περιουσία, αποφεύγοντας σε αρκετές περιπτώσεις να καταλήξουν όλοι συνιδιοκτήτες σε όλα τα περιουσιακά στοιχεία και στη συνέχεια να χρειάζονται νέες διαδικασίες για τη διανομή τους.

Έτσι, εάν δύο αδέλφια κληρονομήσουν σπίτι, οικόπεδο και καταθέσεις, μπορούν να συμφωνήσουν το σπίτι να περάσει στον έναν και το οικόπεδο στον άλλο, χρησιμοποιώντας ενδεχομένως τις καταθέσεις για την εξισορρόπηση των αξιών.

Τι προβλέπεται για τον επιζώντα σύζυγο

Αλλαγές υπάρχουν και στην εξ αδιαθέτου διαδοχή. Όταν ο επιζών σύζυγος συντρέχει με ένα παιδί, η μερίδα του διαμορφώνεται στο 1/3, ενώ όταν υπάρχουν δύο ή περισσότερα παιδιά παραμένει στο 1/4. Προβλέπεται επίσης ενίσχυση της προστασίας του ως προς την οικογενειακή κατοικία.

Παράλληλα, οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, αλλά μεταβάλλονται επιμέρους διαδικαστικοί κανόνες, ενώ ο νέος νόμος περιλαμβάνει ειδικές προβλέψεις για τη δημοσίευση και την κήρυξή τους ως κύριων.

Η ένσταση της ΠΟΜΙΔΑ για τη φορολογία

Η ΠΟΜΙΔΑ χαρακτηρίζει θετική τη μεταρρύθμιση, θέτει όμως ζήτημα σχετικά με τη φορολογική μεταχείριση των κληρονομικών συμβάσεων.

Η Ομοσπονδία ζητά οι συμβάσεις μεταξύ γονέων, παιδιών και εγγονών να αντιμετωπίζονται φορολογικά όπως οι γονικές παροχές και δωρεές, με το ισχύον αφορολόγητο των 800.000 ευρώ για την Α΄ κατηγορία. Κατά την ΠΟΜΙΔΑ, χωρίς αντίστοιχη φορολογική προσαρμογή, ο νέος θεσμός κινδυνεύει να χρησιμοποιηθεί περιορισμένα στην πράξη.

Το νέο πλαίσιο, επομένως, επιχειρεί να αντιμετωπίσει δύο από τις συχνότερες πηγές οικογενειακών διαφορών γύρω από τις κληρονομιές: την αναγκαστική συνιδιοκτησία ακινήτων και την εμφάνιση χρεών μετά τον θάνατο, δίνοντας παράλληλα περισσότερα εργαλεία για την εκ των προτέρων οργάνωση της περιουσίας.