Μεταξύ φόβου και πραγματικότητας: Τι δείχνουν οι ειδικοί για τη βία και την παραβατικότητα των ανηλίκων

Η ανήλικη παραβατικότητα επανέρχεται διαρκώς στο προσκήνιο της δημόσιας συζήτησης, συχνά μέσα από σοβαρά περιστατικά που προκαλούν έντονη ανησυχία.

Ωστόσο, πίσω από την εικόνα μιας δήθεν ανεξέλεγκτης αύξησης της νεανικής βίας, οι ειδικοί περιγράφουν ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο, με ρίζες στις κοινωνικές ανισότητες, τις οικογενειακές δυσλειτουργίες, τα κενά των θεσμών και τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία επιλέγει να ερμηνεύει και να διαχειρίζεται τις συμπεριφορές των παιδιών.

Αρτινοπούλου: Διαχρονικό ζήτημα με κοινωνικές και θεσμικές διαστάσεις

Η καθηγήτρια Εγκληματολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου και επικεφαλής της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων για την Εθνική Στρατηγική Πρόληψης της Βίας κατά των Παιδιών, Βασιλική Αρτινοπούλου, επισημαίνει ότι η βία και η παραβατικότητα ανηλίκων δεν αποτελούν νέο φαινόμενο. Όπως τονίζει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, πρόκειται για ένα κοινωνικό, πολυπαραγοντικό και διαχρονικό ζήτημα, άρρηκτα συνδεδεμένο με τις κοινωνικές δομές, τις πολιτισμικές αντιλήψεις και τον τρόπο λειτουργίας τόσο του ποινικού όσο και του εξωποινικού συστήματος.

Σύμφωνα με την ίδια, τα περιστατικά υπήρχαν πάντα, όμως σήμερα δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στις συνθήκες ευαλωτότητας των παιδιών, οι οποίες επιδεινώθηκαν από αλλεπάλληλες κρίσεις – οικονομικές, υγειονομικές και κοινωνικές. Ξεκαθαρίζει, ωστόσο, ότι η πολυπλοκότητα του προβλήματος δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι για απραξία, υπογραμμίζοντας πως η προστασία των παιδιών από τη βία και η καλλιέργεια μη βίαιης επικοινωνίας αποτελούν αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση της Πολιτείας και της κοινωνίας.

Σχολείο, κοινωνικά δίκτυα και ψηφιακή ευαλωτότητα

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο του σχολείου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η κα Αρτινοπούλου εξηγεί ότι η ψηφιακή ευαλωτότητα των παιδιών δεν οφείλεται σε ατομική ανεπάρκεια, αλλά στην ηλικιακή ανωριμότητα, στην ασύμμετρη ισχύ έναντι των ψηφιακών πλατφορμών και στην ανεπαρκή θεσμική προστασία. Η έκθεση σε φαινόμενα κυβερνοβίας, παραβίασης ιδιωτικότητας και εμπορευματοποίησης δεδομένων καθιστά, όπως σημειώνει, αναγκαία τη μετατόπιση της ευθύνης από το άτομο στο κράτος και στις ίδιες τις πλατφόρμες.

Αντίστοιχα, το σχολείο λειτουργεί ως κοινωνικός θεσμός που συχνά αναπαράγει ευρύτερες μορφές βίας. Η σχολική βία, ο εκφοβισμός, η ρατσιστική βία και ο cyberbullying έχουν μελετηθεί εκτενώς στην Ελλάδα, με την παρέμβαση σε αυτό το πεδίο να θεωρείται κρίσιμη για τη συνολική πρόληψη του φαινομένου.

Θεσμικό πλαίσιο και Εθνική Στρατηγική

Σε θεσμικό επίπεδο, η καθηγήτρια τονίζει ότι η Ελλάδα διαθέτει πλήρες νομοθετικό πλαίσιο, εναρμονισμένο με τις διεθνείς κατευθύνσεις. Το πρόβλημα, όπως σημειώνει, εντοπίζεται κυρίως στην εφαρμογή της νομοθεσίας στην καθημερινή πράξη. Κομβικό εργαλείο χαρακτηρίζει την Εθνική Στρατηγική 2025–2030 για την πρόληψη και αντιμετώπιση της βίας κατά των παιδιών, η οποία υιοθετεί μια ολιστική και πολυεπίπεδη προσέγγιση, με στόχο την ενδυνάμωση του κοινωνικού ιστού και τη μείωση των ανισοτήτων.

Νικολαΐδης: «Δεν υπάρχει παιδί χαμένο»

Από την πλευρά του, ο ψυχίατρος και διευθυντής του Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Γιώργος Νικολαΐδης, αμφισβητεί την κυρίαρχη αφήγηση περί ραγδαίας αύξησης της ανήλικης παραβατικότητας. Όπως επισημαίνει, καμία επίσημη στατιστική δεν επιβεβαιώνει μια τέτοια «έκρηξη», σημειώνοντας ότι ορισμένες αυξήσεις οφείλονται είτε σε παλαιότερες περιόδους, όπως τα χρόνια της οικονομικής κρίσης, είτε σε αλλαγές στη νομοθεσία που τεχνητά διογκώνουν τους αριθμούς.

Προειδοποιεί, μάλιστα, ότι η αναπαραγωγή μιας διαστρεβλωμένης εικόνας μπορεί να οδηγήσει σε ηθικό πανικό, ο οποίος τελικά γεννά περισσότερη βία. «Όταν τα παιδιά φοβούνται το ένα το άλλο, ο κύκλος της βίας διευρύνεται», σημειώνει, υπογραμμίζοντας παράλληλα ότι τα παιδιά που ασκούν βία είναι συχνά και τα ίδια θύματα αποτυχιών του οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος. «Δεν υπάρχει παιδί χαμένο», τονίζει, επισημαίνοντας ότι διεθνώς τα καλύτερα αποτελέσματα έρχονται όταν οι κοινωνίες επενδύουν στη σχέση, την αλληλεγγύη και την κοινότητα, και όχι στην καταστολή.

«Χαμόγελο του Παιδιού»: Ανησυχητικά στοιχεία

Την πίεση που ασκείται στις δομές παιδικής προστασίας αποτυπώνουν τα στοιχεία του Οργανισμού Χαμόγελο του Παιδιού. Όπως ανέφερε ο πρόεδρός του Κώστας Γιαννόπουλος, το πρώτο δεκάμηνο του 2025 καταγράφηκαν:

• 139.757 κλήσεις στις Γραμμές Βοήθειας και Υποστήριξης, δηλαδή περίπου 460 κλήσεις ημερησίως
• 3.202 άτομα έλαβαν συμβουλευτική υποστήριξη (10 την ημέρα), εκ των οποίων 130 για αυτοτραυματισμό και 176 για αυτοκτονικό ιδεασμό
• 1.215 αναφορές στην Εθνική Γραμμή SOS 1056 για 2.310 παιδιά
• Αύξηση 65% στις αναφορές της εφαρμογής Cybertipline Hellas σε σχέση με το 2024

Τα στοιχεία αυτά, όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, αναδεικνύουν ότι η ανήλικη παραβατικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποσπασματικά, αλλά απαιτεί συντονισμό υπηρεσιών, πρόληψη, φροντίδα και έγκαιρη παρέμβαση, με το παιδί στο επίκεντρο και όχι στο περιθώριο.