Συγκλονιστικό αποχαιρετιστήριο μήνυμα στον Γιάννη Ξυλούρη – «Ο Ψαρογιάννης είναι το λαούτο της Κρήτης μας»

Βαθιά συγκίνηση έχει προκαλέσει στον καλλιτεχνικό κόσμο της Κρήτης το δημόσιο αντίο του Ανδρέα Αεράκη στον σπουδαίο Γιάννη Ξυλούρη, γνωστό σε όλους ως Ψαρογιάννη.

Θρήνος στην Κρήτη: Σίγησε το λαούτο του Γιάννη Ξυλούρη (Ψαρογιάννη)

Με λόγια που αποτυπώνουν όχι μόνο τον θαυμασμό αλλά και το μέγεθος της καλλιτεχνικής του προσφοράς, ο Αεράκης χαρακτήρισε τον Ψαρογιάννη «το λαούτο της Κρήτης», ένα όργανο-σύμβολο που ξεπέρασε τα όρια της συνοδείας και απέκτησε ψυχή, χαρακτήρα και πνεύμα.

Στο αποχαιρετιστήριο κείμενό του, ο Ανδρέας Αεράκης μίλησε για έναν καλλιτέχνη που «φώτισε όλους τους μπερντέδες του οργάνου», που δίδαξε χωρίς λόγια αλλά με στάση ζωής τι σημαίνει ήθος, συγκέντρωση και απόλυτη ελευθερία στην τέχνη. Όπως σημειώνει, ο Ψαρογιάννης καθόρισε μέτρο και δρόμο, μετατρέποντας το λαούτο σε θεμέλιο λίθο της κρητικής μουσικής, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στις επόμενες γενιές. Το μήνυμα κλείνει λιτά αλλά φορτισμένα: «Καλοστραθιά δάσκαλε».

Η ανάρτηση του: «Ο Ψαρογιάννης είναι το λαούτο της Κρήτης μας.

Το λαούτο που φώτισε όλους τους μπερντέδες του οργάνου, το λαούτο που ξεπέρασε τον ίδιο του τον εαυτό.

Είναι το λαούτο που σημάδεψε και άφησε το δικό του ανεξίτηλο αποτύπωμα στο τι εστί τέχνη, ήθος και προσωπικότητα.

Που δίδαξε, όχι με λόγια αλλά με πράξη, τι σημαίνει απόλυτη συγκέντρωση και ταυτόχρονα πλήρης απελευθέρωση σε όλο το εύρος του οργάνου.

Με τον ήχο, τη στάση και τη σιωπή του, όρισε μέτρο και δρόμο και έκανε το λαούτο όχι απλώς συνοδευτικό όργανο, αλλά θεμέλιο λίθο, με χαρακτήρα και πνεύμα βαθιά ριζωμένο στην κρητική μουσική.

Καλοστραθιά δάσκαλε

Ανδρέας Αεράκης

ΓΙΑΝΝΗΣ ΞΥΛΟΥΡΗΣ – ΨΑΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

του Κωστή Μουδάτσου

Στα πέντε του χρόνια, το 1948, ήρθε σε επαφή με το πρώτο του όργανο, το μαντολίνο και στη συνέχεια με το λαούτο και τη λύρα. Μαθητής ακόμα του δημοτικού, ο Γιάννης μιλεί με τα παραδοσιακά μουσικά όργανα της πατρίδας του, εκείνη τη μυστική γλώσσα, που μονάχα όσοι έχουν ένα ιερό πάθος να τους καίει τα σωθικά, μπορούν να μιλήσουν. Δώδεκα χρονών συνοδεύει, με το λαούτο στο χέρι, τον αδερφό του Nίκο. Δεκατεσσάρων χρονών το 1957, πραγματοποιεί την πρώτη του δισκογραφική δουλειά, μαζί με το Nίκο Ξυλούρη. Δεκαεπτά χρονών το 1960, θεωρείται ήδη ένα από τα καλύτερα λαούτα της Kρήτης. (ΑΝΩΓΗ)

Ο Γιάννης Ξυλούρης ή Ψαρογιάννης, είναι ανήσυχο και συνθετικό πνεύμα. Λειτουργεί δημιουργικά στις προσεγγίσεις του, δίνοντας προσωπικό ήχο, ύφος και χρώμα. Απεχθάνεται τις σχολαστικές αντιγραφές και τις αποστεωμένες απομιμήσεις. Ψάχνει τις πηγές έμπνευσης που γέννησαν το πρωτογενές έργο και χρησιμοποιεί τον εαυτό του, ως μέσο αναγέννησης του μουσικού υλικού. Στις συνθέσεις, αλλά και στις διασκευές του, μας χαρίζει σύγχρονες και πρωτότυπες εκτελέσεις τραγουδιών, που έχουν χαρακτηρίσει τη ζωή της Κρήτης. Ο Γιάννης Ξυλούρης ξεκίνησε παρέα με τον Νίκο Ξυλούρη, στα μέσα της δεκαετίας του ’50. Μαζί πορεύτηκαν τα δύσκολα χρόνια, προκαλώντας καινοτόμες ρήξεις, για να μας χαρίσουν αξεπέραστες επιτυχίες. Από τα λαϊκά γλέντια και τις παρέες στα Ανώγεια, κατέβηκαν στο Ηράκλειο, φέρνοντας μαζί τους την ξεχασμένη λύρα και το λαούτο.

Έπαιξαν τα τραγούδια του τόπου μας, κόντρα στις ξενόφερτες μόδες της εποχής. Ξαναέβαλαν στα πικραμένα χείλη εκείνων που αναζητούσαν την ελπίδα και το όνειρο της ζωής, τα ριζίτικα, τον Ερωτόκριτο, τους σκοπούς με τη μελωδία της λύρας, που ήταν εξοστρακισμένοι από το Μεγάλο Κάστρο. Ξαναβγήκαν οι χορευτές χορεύοντας τους πυρρίχιους στην πιάτσα. Σαν πήγαιναν να ξεκουραστούν, είχαν για κρεβάτι δυο ράντσα και μια βαλίτσα για τραπέζι. Κι όμως, από την Κρήτη ξεκίνησαν για να κατακτήσουν τις ψυχές των λαϊκών ανθρώπων και των φοιτητών της Ελλάδας, χωρίς ποτέ να εντυπωσιαστούν από τα χρήματα και τα φώτα της δημοσιότητας. Από τις μπουάτ της Πλάκας, στις μεγάλες συναυλίες,στα γήπεδα και στις πιο φημισμένες αίθουσες σε όλο τον κόσμο. Από το Λονδίνο και το the Royal Albert Hall ή την Νέα Υόρκη, το Παρίσι μέχρι την Γερμανία … Ο Ψαρονίκος έγινε το σύμβολο του ελληνικού λαού, που πάλευε ενάντια στη χούντα και τον φασισμό. Στις αρχές της δεκαετίας του ’70, ο Νίκος κέρδισε το περιζήτητο βραβείο της Γαλλικής Ακαδημίας «Charles Cros», για την ερμηνεία του στα ριζίτικα τραγούδια, ενώ το 1966 μαζί με το Γιάννη, είχαν κερδίσει το πρώτο βραβείο σε διεθνή διαγωνισμό στο Σαν Ρέμο, παρουσιάζοντας «το κρητικό συρτάκι».

Ως λαϊκοί καλλιτέχνες, πρωτοστάτησαν στα μουσικά κινήματα της χώρας, ανεβάζοντας ψηλά την κατατρεγμένη μουσική της Κρήτης. Ήξεραν κι οι δυο ότι οι ζωντανές παραδόσεις δίνουν δυνατότητες για νέα πράγματα. Δεν μπήκαν σε καλούπια, αλλά συνδύασαν το φως του νησιού με παντρέματα από άλλες παραδόσεις και τη σύγχρονη μουσική. Γι’ αυτό άνοιξαν τις δικές τους λεωφόρους. Ο Ψαρονίκος με τον Ψαρογιάννη, έδωσαν νέους ήχους, ενώ με ό,τι κι αν καταπιανόταν, το χαρακτήριζαν με μια αυθεντικότητα που δεν είχε ουδεμία σχέση με τις στείρες απομιμήσεις. Αποτέλεσαν μια από τις δημιουργικότατες κι εκπληκτικότερες ζυγιές, που υπηρέτησαν τη λαϊκή μουσική της πατρίδας μας. Χρησιμοποιούσαν τον εαυτό τους σαν μέσο αναγέννησης του πρωτογενούς υλικού. Διέθεταν το σπάνιο χάρισμα να ξαναγεννάνε ό,τι έπαιζαν και ό,τι τραγουδούσαν, χωρίς να επαναλαμβάνουν ούτε τους άλλους, ούτε τον ίδιο τον εαυτό τους. Αφομοίωναν την ουσία και την χρησιμοποιούσαν με δημιουργικό τρόπο, σαν δυνατές καλλιτεχνικές προσωπικότητες που είναι. Με το Νίκο Ξυλούρη ήταν αχώριστη παρέα, μέχρι που ο χαρισματικός τροβαδούρος έφυγε για το μακρινό ταξίδι, το Φλεβάρη του 1981.

Ο Ψαρογιάννης συνέχισε την πορεία του, δημιουργώντας ένα έργο πρωτοφανές σε όγκο και ποιότητα. Ο Κρητικός Ήλιος, τα Πετροδολάκια, οι Ραψωδίες, οι Ενότητες, η Αυγή ξανανταμώσαμε σε στίχους του Νιδιώτη και με συμμετοχή του Μανώλη Λιδάκη, 40 Χρόνια Ψαρογιάννης, είναι μερικά από τα έργα που παρουσίασε μετά το 1981.

Το Σύμπαν, όπου ο Ψαρογιάννης με τον Ηλία Ζούτσο στη λύρα, τον Παναγιώτη Κατσικιώτη (Τσίκο) στα κρουστά, δίνει το δικό του "Σύμπαν". «Ταξιδεύει ανάμεσα σε αστερισμούς, γητεύει το χρόνο με τη μουσική του, καταφεύγει στο χτες, για να δροσίσει τη μνήμη, συμπυκνώνει παλιά και καινούργια ακούσματα για να δημιουργήσει.» (Ψιλάκης Νίκος)

Αποτελεί σημείο αναφοράς για τους καλλιτέχνες, για τους εραστές του λαούτου, αλλά και γενικότερα για όσους αγαπούν τη μουσική. Υπηρετεί με αφοσίωση το λαϊκό πολιτισμό, ενώ στην καριέρα του συνεργάστηκε με σπουδαίους συνθέτες της ελληνικής λαϊκής μουσικής τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, ενώ συμμετείχε στα κινήματα που καθόρισαν τα πράγματα της μουσικής στη χώρα μας. Άριστος δεξιοτέχνης, με μοναδικές ικανότητες στα μουσικά όργανα, διαθέτει μια άνετη φωνή, κατέχοντας σπάνιες τεχνικές και θεωρητικές γνώσεις. Δεν παίζει μόνο λαούτο, αλλά και λύρα και μαντολίνο. Όμως, στο έργο και στην τέχνη του, το λαούτο έχει το δικό του λόγο. Προκαλεί έντονες συγκινήσεις και οδηγεί σε ατελείωτα ταξίδια τους φίλους της μουσικής. Είναι δεξιοτέχνης που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα όρια.

Οι μελωδίες και τα τραγούδια του, έχουν τις ρίζες τους στα χρόνια που ο νους των λαϊκών ανθρώπων δημιουργούσε ακοίμητος. Από τις μελωδίες των ανωνύμων δημιουργών, περνούν στις δικές του συνθέσεις. Οι ζωντανές ηχογραφήσεις έχουν τις δικές τους ιδιαιτερότητες. Δείχνουν την άμεση επικοινωνία με τους ακροατές και την κατανυχτική ατμόσφαιρα που ζούσαν όλοι μαζί, είτε στους μικρούς, αλλά ζεστούς χώρους που τόσο πολύ του αρέσουν, είτε σε μεγαλύτερους, όπως είναι τα δημοτικά κηποθέατρα, ή χώροι σε αρχαία κάστρα ή σε γλέντια κι άλλες εκδηλώσεις. Ο καλλιτέχνης δίνει την ψυχή του και η ζωντανή εκτέλεση, δίνει την ευκαιρία να απολαμβάνομε σπάνιες στιγμές ευφορίας και υψηλής αισθητικής.

Ο Ψαρογιάννης, μας προσφέρει τραγούδια που αρμηνεύουν να αγαπούμε τη γης, τις κοπελιές και το μεθύσι της ζωής. Μας οδηγούν να στήνομε χορό, για να ξεστουμπώνει ο νους ο κατεργάρης και να παίρνει φωτιά η πλανεύτρα η καρδιά..

Το πείραμα με τον ανιψιό του, τον Ψαρογιώργη, που έπαιζαν δυο λαούτα, είναι φοβερά δύσκολο. Δυο λαούτα να αποτελούν μια ορχήστρα και να έχουν τέτοιου επιπέδου υψηλή επικοινωνία μεταξύ τους, αλλά και με το κοινό, φάνταζε ακατόρθωτο κι όμως το κατάφεραν με μοναδικό τρόπο. Αποτέλεσμα αυτής της καινοτομίας, είναι το διπλό άλμπουμ «ΤΟ ΕΜΠΟΛΟ»

Στον Ερωτόκριτο, που την επιλογή στίχου, από την έκδοση του Στυλιανού Αλεξίου, είχε κάνει ο Κωστής Μουδάτσος, αλλά και την επιμέλεια της εργασίας, ο Γιάννης Ξυλούρης, μας ταξιδεύει στα μυρωμένα λιβάδια της αναγεννησιακής εποχής, που οι αισθήσεις στήνουν τρελούς χορούς, ενώ συνεργάστηκε με νέους μουσικούς όπως είναι οι Χαϊνηδες, ο Ν. Ξυλούρης- Γκρας, η Λευτερία Ξυλούρη, η Ράνια Φθενάκη, ο Νίκος Καλομοίρης κ.ά.

Μνημειώδης είναι και η εικοσαετής και πλέον συνεργασία του, τόσο στη δισκογραφία, όσο και σε ζωντανές εμφανίσεις, με τον Κώστα Μουντάκη. Δημιούργησαν ακόμη ένα δίδυμο, που αποτελεί σημείο αναφοράς για μυημένους και απλούς φίλους της μουσικής. Ένα μεγάλο μέρος της δισκογραφίας μετά το 1962 του Κώστα Μουντάκη, έχει ηχογραφηθεί με συνεργάτη στο λαούτο το Γιάννη Ξυλούρη. Ο Γιάννης βοήθησε τον Μουντάκη στο ξεκίνημα της διδασκαλίας της Κρητικής μουσικής στα Ωδεία και συνέχισε μέχρι πριν λίγα χρόνια, παραδίνοντας μαθήματα εκμάθησης λύρας, λαούτου και μαντολίνου στο Ωδείο του Δήμου Ηρακλείου και στο Μουσείο Λαϊκών Οργάνων, στην Πλάκα της Αθήνας.

Η συναυλία του σε διεθνές φεστιβάλ στο Αμβούργο, με το Μιχάλη Σταυρακάκη, ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε στη Γερμανία. «FOLKLORE AUS KRETA», που εκδόθηκε το 1988, από τη Zitty Zound Music.
Αντλεί στίχους από τους λαϊκούς θησαυρούς, από παλαιές εκδόσεις σπανίων λαογραφικών συλλογών, όπως είναι εκείνη της Μαρίας Λιουδάκη, του Κριαρά ή του Αντ. Γιανναράκη, καθώς και από τη συνεργασία με λαϊκούς ποιητές, όπως είναι ο Μίχαλος Σταυρακάκης ή Νιδιώτης ή ο Πέτρος Καλομοίρης κ.ά. Στην προσπάθειά του, τον βοήθησε ο σκηνοθέτης και στιχουργός Ερρίκος Θαλασσινός και ο δημοσιογράφος και συγγραφέας, Νίκος Ψιλάκης.

Ο Ψαρογιάννης με το Θανάση Σταυρακάκη, το Μερτζάνη, έδωσαν το δισκάκι με το «Κάθε χειμώνα τα πουλιά μισεύουν σ΄ άλλο τόπο, μα δε ξεχνούνε τη φωλιά που χτίσανε με κόπο».

Στην πορεία του συνεργάστηκε ακόμη με τους Ψαραντώνη, Βασίλη Σκουλά, Γιώργο Καλομοίρη, Νίκο Σωπασή, Νίκο Γωνιανάκη, Γιώργο Γκερεδάκη, Στέλιο Βασιλάκη, Μιχάλη Ξυδάκη, Δημήτρη Καμάρη, Βασίλη Σταυρακάκη, Ross Daly, Γιώργο Βρέντζο, κ.ά.
Βέβαια, κρυφό στήριγμά του είναι η κερά Μαρία, που τον προσέχει και τον φροντίζει, αλλά και έχει διαφυλάξει πολλά αρχεία και ντοκουμέντα. Μπορεί να κάθεται με τις ώρες και να απαγγέλει στίχους από την Οδύσσεια του Καζαντζάκη, τον Ερωτόκριτο ή την Ερωφίλη ή ποιήματα των Ρίτσου, Σεφέρη, Τίτου Πατρίκιου, Βάρναλη, Ελύτη κ.ά. ή να σου διηγάται ιστορίες από τα μουσικά κινήματα, που καθόρισαν τη μουσική της χώρας. Ιστορίες από τις συνεργασίες που είχαν μαζί με το Νίκο Ξυλούρη, με τους Γιάννη Μαρκόπουλο, Σταύρο Ξαρχάκο, Χριστόδουλο Χάλαρη, Χρήστο Λεοντή, Κώστα Γεωργουσόπουλο, Γιάννη Ρίτσο, Κώστα Παπαδόπουλο, Τάσο Διακογιώργη, Στέλιο Βαμβακάρη, από το Μεγάλο μας Τσίρκο, το Κώστα Καζάκο και τη Τζένη Καρέζη κ.ά.

Στην Ανωγή, την εφημερίδα των ανωγειανών, γράφουν ότι ο Γιάννης Ξυλούρης είναι ο καλλιτέχνης που κυριάρχησε στο λαούτο και έχει να παρουσιάσει μια μοναδική τεχνική, αποτέλεσμα της οποίας, υπήρξε μια πληθώρα έξοχων εκτελέσεων, σε δεκάδες δίσκους, που έχουν τη σφραγίδα της τελειότητας.

Μουσικό πατάρι με τον Ανδρέα Αεράκη 8/01/2025

Σκιαγραφήσαμε το μουσικό πορτραίτο του δασκάλου μας Γιάννη Ξυλούρη (Ψαρογιάννη). Μία διαδρομή από τα πρώτα του βήματα, την δισκογραφία, προσωπικές ιστορίες και τόσα άλλα που μας πρόσφερε με την αστείρευτη δημιουργικότητά του και τις καινοτομίες του πάνω στις κόρδες του λαούτου.