Σαν σήμερα: 8 Ιανουαρίου 1991, η δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα: Η νύχτα που σημάδεψε μια ολόκληρη γενιά

Η 8η Ιανουαρίου 1991 χαράχτηκε ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη της χώρας. Εκείνη την ημέρα, η ελληνική κοινωνία συγκλονίστηκε από τη δολοφονία του Νίκος Τεμπονέρας, καθηγητή μαθηματικών στην Πάτρα, στη διάρκεια των μαζικών μαθητικών κινητοποιήσεων που σημάδεψαν τη διετία 1990–1991. Το γεγονός ξεπέρασε τα όρια ενός εγκλήματος, εξελισσόμενο σε σημείο καμπής για τον τρόπο με τον οποίο συζητήθηκαν η Παιδεία, η πολιτική αντιπαράθεση και η βία στον δημόσιο χώρο.

Ένα εκρηκτικό πολιτικό σκηνικό

Στο τέλος του 1990, την ευθύνη της διακυβέρνησης είχε η Νέα Δημοκρατία, με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνος Μητσοτάκης. Στο Υπουργείο Παιδείας βρισκόταν ο Βασίλης Κοντογιαννόπουλος, ο οποίος προωθούσε ένα πακέτο εκπαιδευτικών αλλαγών που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Τα μέτρα αφορούσαν τη λειτουργία των σχολείων, την πειθαρχία, τις απουσίες, ακόμη και ζητήματα ενδυμασίας, ενώ παράλληλα άγγιζαν και την τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Η κοινωνική αντίδραση υπήρξε πρωτοφανής. Περίπου 7 στα 10 σχολεία της χώρας τελούσαν υπό κατάληψη, ενώ καθημερινές διαδηλώσεις πραγματοποιούνταν σε μεγάλες πόλεις. Το πολιτικό κλίμα ήταν εξαιρετικά φορτισμένο, με την αντιπαράθεση να ξεπερνά τα όρια του κοινοβουλευτικού διαλόγου.

Η νύχτα που όλα άλλαξαν

Το βράδυ της 8ης Ιανουαρίου 1991, λίγο μετά τις 22:30, μέλη της ΟΝΝΕΔ επιχείρησαν να σπάσουν την κατάληψη στο 3ο Γυμνάσιο-Λύκειο Πάτρας. Στα επεισόδια που ακολούθησαν, ο Νίκος Τεμπονέρας βρέθηκε στο πλευρό των μαθητών του. Κατά τη διάρκεια της συμπλοκής, δέχθηκε θανάσιμο χτύπημα στο κεφάλι με σιδερολοστό και κατέληξε, προκαλώντας σοκ και οργή σε ολόκληρη τη χώρα.

Η είδηση διαδόθηκε αστραπιαία, μετατρέποντας τη δολοφονία σε σύμβολο μιας κοινωνίας που έμοιαζε να βρίσκεται στα όρια της έκρηξης.

Πολιτικές αποφάσεις και κοινωνική έκρηξη

Την επομένη ημέρα, ο υπουργός Παιδείας υπέβαλε την παραίτησή του, σε μια κίνηση που ερμηνεύτηκε ως προσπάθεια εκτόνωσης της κρίσης. Τη θέση του ανέλαβε ο Γιώργος Σουφλιάς, ο οποίος ανακοίνωσε την απόσυρση των επίμαχων νομοθετημάτων και την έναρξη διαλόγου για την Παιδεία «από μηδενική βάση».

Στις 10 Ιανουαρίου 1991, περίπου 100.000 άνθρωποι συμμετείχαν σε μεγάλο συλλαλητήριο στην Αθήνα. Τα επεισόδια που ακολούθησαν είχαν τραγικές συνέπειες, καθώς πυρκαγιά στο πολυκατάστημα Κάπα-Μαρούσης στην οδό Πανεπιστημίου κόστισε τη ζωή σε τέσσερα άτομα. Η ένταση άρχισε να αποκλιμακώνεται τις επόμενες ημέρες, με τα σχολεία να επαναλειτουργούν στις 13 Ιανουαρίου.

Η δικαστική διαδρομή

Για τη δολοφονία κατηγορήθηκαν ο πρόεδρος της ΟΝΝΕΔ Αχαΐας Ιωάννης Καλαμπόκας και το μέλος της τοπικής οργάνωσης Αλέκος Μαραγκός. Και οι δύο προφυλακίστηκαν. Ο Μαραγκός απαλλάχθηκε με βούλευμα, ενώ ο Καλαμπόκας παραπέμφθηκε ως βασικός αυτουργός.

Πρωτοδίκως καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως. Σε δεύτερο βαθμό, του αναγνωρίστηκαν ελαφρυντικά και η ποινή μειώθηκε σε 17 έτη και 3 μήνες, με περαιτέρω μείωση στη συνέχεια. Αποφυλακίστηκε το 1998, έχοντας εκτίσει τα 3/5 της ποινής.

Μια διαρκής υπενθύμιση

Η δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο φορτισμένα γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Το σχολείο όπου έπεσε νεκρός φέρει πλέον το όνομά του, ως μόνιμο σημείο αναφοράς για μια περίοδο που σημάδεψε μια γενιά και άφησε βαθύ αποτύπωμα στον διάλογο για την Παιδεία, τη δημοκρατία και τα όρια της πολιτικής σύγκρουσης στην Ελλάδα.